2021/06/20 14:26

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


يېڭى يازمىلار

بەت 1 2 3 4 ... 10
11

ئۇيغۇر تارىخى بوشلۇقىنى تولدۇرۇشتىكى زور تۆھپە: «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق ئەسەر نەشر قىلىنىشقا باشلىدى

ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر  تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇن تەرىپىدىن يېزىلغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق 12 توملۇق زور ھەجىملىك ئەسەر نەشىر قىلىنىشقا باشلىدى.

 ئالدى بىلەن  ئەسەرنىڭ 1944 - يىلى قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» گە مۇناسىۋەتلىك 5 توملۇق «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» قىسىملىرى، يەنى «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ  7- ۋە 8-توملىرى  ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى.

مەلۇمكى، ئۇيغۇرلار ياۋرو-ئاسىيا خەلقلىرى ئارىسىدا شانلىق قەدىمىي مەدەنىيەت ۋە دۆلەتچىلىك ئەنئەنىلىرى ياراتقان تۈركىي خەلق بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن كۆپ ئەسىرلىك سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت تارىخى مۇساپىلىرى ئىككى ئەسىردىن بۇيان دۇنيا ئالىملىرى تەرىپىدىن زور ساندىكى ئەسەرلەرنىڭ، جۈملىدىن مەخسۇس ئۇيغۇر تارىخى، شەرقىي تۈركىستان تارىخى ئەسەرلىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە ئاساس بولغان بولسىمۇ، ئەمما تېخى ھازىرغىچە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىن كۈنىمىزگىچە بولغان بارلىق تارىخىي تەرەققىيات جەريانىنى مۇپەسسەل يورۇتۇپ بېرىدىغان «ئومۇمىي تارىخى» مەيدانغا كەلمىگەنىدى.  دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئۆزىنىڭ 30 يىلغا يېقىن جاپالىق ئىلمىي ھاياتىنى، كۈچ-قۇۋۋىتى ۋە ئەقىل- ئىدارىكىنى سەرپ قىلىش بەدىلىگە 12 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»دىن ئىبارەت زور ھەجىملىك ئىلمىي ئەسىرىنى يېزىپ پۈتتۈرۈش ئارقىلىق بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇپ خەلقىمىزگە تەقدىم قىلدى. قولىڭىزدىكى بۇ  كىتابلار:  يەنى 5 توملۇق «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» ئەنە شۇ «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ تەركىبىي بىرقىسمى بولۇپ، بۇنىڭدا 1943-يىلىدىن 1950-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەم خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىشغالىيىتىگە ئائىت پۈتۈن جەريانلار، بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ ھەربىي-سىياسىي، سودا-ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە باشقا بارلىق دۆلەتچىلىك ئۆزگىچىلىكلىرى ئورىگىنال ھۆججەتلەر ۋە ماتېرىياللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مول ئۇيغۇر مەنبەلىرى، بولۇپمۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كۆپ ساندىكى ئىلگىرى مۇتلەق مەخپىي تۇتۇلغان ئارخىپ ھۆججەتلىرى، ئامېرىكا، تەيۋەن ئارخىپلىرى شۇنىڭدەك ھازىرغىچە دۇنيادا ئېلان قىلىنغان رۇسچە، ئىنگلىزچە، خىتايچە ۋە باشقا تۈركىي تىللاردىكى ھەر خىل ماتېرىياللاردىن پايدىلنىش ئاساسىدا تەپسىلىي يورۇتۇلغان. بولۇپمۇ ئاپتور شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە مۇناسۋەتلىك ئىچكى سىرلار، خەلقئارا ئارقا كۆرۈنۈش ۋە باشقا نازۇك، ئېنىقسىز تەرەپلەرنى يورۇتۇشتا ئۆزىنىڭ 1990-يىللاردا موسكۋادا دوكتورلۇق ئۈچۈن ئوقۇش جەريانىدىن تارتىپ توپلاپ كەلگەن كۆپ ساندىكى سوۋېت ئارخىپلىرىنى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ھۆججەتلەرنى تۇنجى قېتىم باشقا مەنبەلەر شۇنىڭدەك نەچچە ئونلىغان جۇمھۇرىيەت شاھىتلىرىنىڭ مەلۇماتلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ ئانالىز قىلغان. مەزكۇر 5 توملۇق« شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» ئۇيغۇر خەلقىنىڭ  مۇستەقىل دۆلىتى- شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى تولۇق چۈشىنىشى، بىلىشى ۋە تەجرىبىلەرگە ئىگە بولۇشىنى تەمىن ئېتىدۇ.

ھازىرغىچە بىرقىسىم ئەللەردە مەزكۇر دەۋرگە ئائىت مەلۇم ساندا مەخسۇس ئەسەرلەر مەيدانغا كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ بۇ ئەسىرى بۇلارنىڭ ئىچىدىكى كۈچلۈك ئاكادېمىك تارىخشۇناسلىق مېتودولوگىيەسىگە تايانغان ئەڭ تەپسىلىي، ئەڭ تولۇق، ئەڭ مۇكەممەل،  كۆپ مەنبەلىك ئىلمىي ئەسەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئوقۇرمەنلەرنىڭ نۆۋەتتىكى جىددىي ئېھتىياجىدىن چىقىش قىلىپ مەزكۇر جۇمھۇرىيەت دەۋرى قىسمىنى ئالدى بىلەن نەشىر قىلىپ،  باشقا توملارنىمۇ ئارقىمۇئارقىدىن ئوقۇرمەنلەر ھوزۇرىغا تەقدىم قىلىش قارار قىلىندى.

دوكتور نەبىجان تۇرسۇن «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق ئەسىرىنىڭ 7-، 8 - توملىرىنىڭ نەشردىن چىققانلىقى مۇناسىۋىتى بىلەن سۆز قىلىپ مۇنداق دېدى: «  ئىككى ئەسىردىن بۇيان تارىخىمىزنى  رۇسلار، خىتايلار  ۋە باشقىلار يېزىپ كەلدى.  خەلقىمىز باشقىلار يازغان ئۇيغۇر تارىخىنى ئوقۇپ  گاڭگىرىدى ياكى ئۆز تارىخىدىن ساۋاتسىز قالدۇرۇلدى. شۇنىڭدەك خىتاي بولسا ئۆز  دۆلەت مەۋقەسى ۋە ئىدېلوگىيەلىك نۇقتىئىنەزەرلىرى بىلەن سۇغۇرۇلغان ئۇيغۇر تارىخلىرىنى خەلقىمىزگە تاڭدى. مانا بۇ مېنىڭ  بۈگۈنكى كۈنلەردە دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ مىللەتلەرنىڭ بىرى  ۋە  ياۋرو-ئاسىيانىڭ، جۈملىدىن دۇنيانىڭ قەدىمىي مەدەنىيەت نەمۇنىلىرىنى  ياراتقان  خەلقلىرىنىڭ  بىرى بولغان ئۇيغۇر مىللىتىمنىڭ  تارىخىنى ئۆزىمىز  ئۆز تەتقىقاتلىرىمىز، ئۆز نۇقتىئىنەزەرلىرىمىز ۋە چۈشەنچىلىرىمىز بىلەن  يېزىشىمىز كېرەك،  ئۇنى  ئۆزىمىز ئەڭ مۇكەممەل ،ئەڭ تولۇق ۋە  ئاكادېمىيەلىك شەكىلدە يېزىشىمىز كېرەك دېگەن ئىرادىگە كېلىشىمدىكى تۈپ سەۋەب ئىدى. مەن بۇ ئەسەرنى يېزىش ئۈچۈن ئاللاھ بەرگەن  ھاياتىمنىڭ  تەخمىنەن 30 يىلىنى سەرپ قىلدىم ! ئاخىرى بۇ ئەسەر يېزىلدى ! دېمەك ئۇيغۇر تارىخىنى باشقىلار  يېزىپ بېرىدىغان  ئىككى ئەسىرگە يېقىن داۋاملاشقان دەۋر ئاخىرلاشتى!

مانا بۈگۈن، يەنى 1933- ۋە 1944-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ 12-نويابىر خاتىرە كۈنلىرىگە سوۋغا سۈپىتىدە ،   بۇ ئەسەر دۇنياغا كۆز ئاچتى ! قالغان قىسىملىرىمۇ سۆيۈملۈك ئوقۇرمەنلىرىم بىلەن ئەڭ تېز ئارىدا يۈز كۆرۈشكۈسى !»

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوكتور ئەركىن ئەكرەم كىتابنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ: «دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ داۋالغۇشقا تولغان بىر دەۋرىنى تېما قىلغان، سوۋېت ۋە ئەينى دەۋر چوڭ كۈچلىرىنىڭ رايوننىڭ سىياسىي تەڭپۇڭلۇقلىرىغا ئارىلىشىشىدىن ھاسىل بولغان مۇرەككەپ زامان قاتلىمىنى يورۇتۇپ بەرگەن <ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى> ناملىق بۇ قىممەتلىك چوڭ ھەجىملىك ئىلمىي ئەسىرىنىڭ < شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى> قىسمى ، كۆپ خىل مەنبەلەرنى بويلاپ چوڭقۇرلاپ ئىزدىنىشنى تايانچ قىلغان ئۇزۇن يىللىق جاپالىق ئەمگەكنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ ئەسەر خەلقىمىزنى  ۋەتىنىمىز تارىخىنىڭ يېپىق قالغان سەھىپىلىرى بىلەن تونۇشۇپ چىقىش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىدۇ ھەم نۆۋەتتىكى بەزى ئۆزگىرىشلەرنىڭ تارىخىي سەۋەبلىرىنى تونۇپ يېتىش جەھەتتە مۇھىم يىپ ئۇچلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ»، دېدى.

ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر تارىخچىسى، ياۋروپا مەركىزىي ئاسىيا تەتقىقات جەمىيىتىنىڭ  رەئىسى پىروفېسسور دوكتور ئابلەت كامالوف بۇ ئەسەرگە باھا بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: «دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ مەزكۇر تەتقىقات ئەسىرى خەلقئارادىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى تەتقىقاتى ۋە شۇ دەۋر سىياسىي كىلماتىنى چۈشىنىشكە  قوشۇلغان زور تۆھپە. كۆپ توملۇق تۇنجى <شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى>نى يارىتىش ئۇنىڭ زور مۇۋەپپەقىيىتىدۇر. ئۇ، ئۇيغۇر تىلى قاتارلىق تۈركىي تىللار، رۇسچە، ئىنگلىزچە ۋە خىتايچە تىل ئالاھىدىلىكلىرىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھۆججەتلىرى ۋە مول ئورىگىنال ئۇيغۇر مەنبەلىرىنى مەخپىي سوۋېت ئارخىپلىرى، غەرب ئارخىپلىرى، خىتاي مەنبەلىرى ۋە شۇ دەۋر سىياسىي ۋەقەلىرىگە قاتناشقان ھەرقايسى تەرەپلەرنىڭ مەنبەلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ ئانالىز قىلىپ، ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ بارلىققا كېلىشى ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمەت، ھەربىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە باشقا تەرەپلەردىن مۇستەقىل راۋاجلىنىشىدا ئاچقۇچلۇق رول ئويناش جەريانلىرىنى مول پاكىتلار ۋە دېتاللار بويىچە يورۇتۇپ بەرگەن. ئۇ، بۇ ئارقىلىق،  تارىخ ساھەسىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ رولىنى كىچىكلىتىدىغان، ئۇنى چوڭ دۆلەتلەر سىياسىتىنىڭ پاسسىپ ئوبيېكتلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىدىغان نۇقتىئىنەزەرلەرنى رەت قىلغان.»

ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى رەئىسى، ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات مەركىزى باشلىقى پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»  ۋە ئۇنىڭ    «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» ناملىق قىسىملىرىغا باھا بېرىپ: «ئۇيغۇر تەتقىقاتى ساھەسى خىتاي تەرىپىدىن قاتتىق قامال ۋە نابۇت قىلىنغان مۇشۇنداق بىر دەۋردە تارىخشۇناس دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ تەتقىقاتلىرى يېڭى بىر بۆسۈش، يېڭى بىر ھالقىش پەيدا قىلىپ مىللىتىمىزگە يېڭى ئۈمىدلەر بېغىشلىدى. ئۇ، ئۇيغۇر تارىخىنىڭ پۈتۈن دەۋرلىرى بويىچە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ كۆرۈنەرلىك نەتىجە قازاندى. ئۇنىڭ ئەشۇ تەتقىقات نەتىجىسى- <ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى>نىڭ بىرقىسمى بولغان مەزكۇر <شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى> ھازىرغىچە بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر ئىچىدە ئەڭ كۆپ مەنبەلىك، ئەڭ سىستېمىلىق، ئەڭ ئەتراپلىق، ئەڭ تەپسىلىي، ئەڭ ئىشەنچىلىك ۋە ئىلمىي ئوبيېكتىپ ئەسەردۇر. ئۇ، ئىلمىي تارىخ مېتودولوگىيەلىرىدىن، شۇ دەۋردىكى ئورىگىنال ھۆججەتلەر، شاھىتلارنىڭ ئاغزاكى مەلۇماتلىرى، سوۋېت، ئامېرىكا ئارخىپلىرى ۋە باشقا مول ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەريان، سەۋەب ۋە نەتىجىلىرىنى بايان ھەم تەھلىل قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخىنىڭ پەقەت كەچمىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سىياسىي ئېڭى، مىللىي ئىدېئولوگىيەسى ۋە كەلگۈسى تەرەققىياتىدىكى ئورنىنى كۆرسىتىپ بەرگەن...» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.

بۇ ھەقتە يەنە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەتقىقاتچىسى، سەلچۇق ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ پەنلىرى دوكتورانتى ئابدۇرېھىم دۆلەت ئەپەندى سۆز قىلىپ :« مېنىڭچە بۇ ئەسەرنىڭ بىز ئۈچۈن ئىلمىي قىممىتى قانچىلىك زور بولسا، نۆۋەتتىكى شەرقىي تۈركىستان داۋاسى ئۈچۈن كۆرسىتىدىغان ئەمەلىي قىممىتىمۇ شۇنچىلىك زوردۇر. چۈنكى تارىخىمىزنى ياخشى تەتقىق قىلىش بىزنىڭ داۋا ئىستراتېگىيەمىزنىڭ توغرا تۈزۈلۈشىنىڭ مۇھىم شەرتلىرىدىن بىرىدۇر. مەزكۇر كاتتا ئەسەر مۇشۇ نۇقتىدا ئىنتايىن مۇھىم بىر بوشلۇقنى توشقۇزغان بولۇپ، ئاۋام خەلق ۋە  تارىخقا قىزىققۇچىلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى داۋا سېپىدىكى پائالىيەتچىلەر، سىياسەتچىلەر ئۈچۈنمۇ چوقۇم ئوقۇمىسا بولمايدىغان ئانا ئەسەر بولۇشقا مۇناسىپ دەپ قارايمەن» دېدى.

12 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نىڭ 5 توملۇق« شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى»قىسىملىرى نەشىر قىلىنىپ بولۇنغاندىن كېيىنلا قالغان  توملىرىنىمۇ  ئارقا -ئارقىدىن  ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈش پىلانلانماقتا.

 2020-يىلى 2-نويابىر. دۈشەنبە.

مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى
12

ئافېنادا تۇنجى مەسچىت سېلىندى ، ئاتۇشتا ئەڭ قەدىمقى تۇنجى مەسچىت چېقىلدى :

يەرلىك تاراتقۇلارنىڭ سەيشەنبە كۈنى خەۋەر قىلىشىچە ، 14 يىلغا يېقىن تالاش-تارتىش ۋە بيۇروكراتلارچە ( مونوپولچە زورلاپ كەينىگە تارتىش) كېچىكتۈرۈلگەندىن كېيىن ، تۇنجى مەسچىت ئاخىرى گرېتسىيەنىڭ پايتەختى ئافىنادا ئېچىلغان.

كورونا ۋىرۇسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك چەكلىمىلەر پۇختا يولغا قويۇلغاندىن كېيىن ، تۇنجى ناماز دۈشەنبە كۈنى كەچتە ئاز ساندىكى دۇئا-تىلاۋەتچىلەرنىڭ ئىشتىراك قىلىشى ئاستىدا ئۇتۇقلۇق ئۆتكۈزۈلدى ، يۇقۇم ئاخىرلاشقاندىن كېيىن تۇنجى مەسچىتنىڭ ئېچىلغانلىقى مۇناسىۋىتى بىلەن تېخىمۇ چوڭ تەبرىكلەش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈش مۆلچەرلەنمەكتە .

كاتىمىرىنى گېزىتى دىنىي ئىشلار مىنىستىرى گىئورگوس كالانتىزىسنىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق دېدى: «مەسچىتنىڭ ئېچىلىشى دېموكراتىيە ، دىنىي ئەركىنلىك ۋە دىنغا ھۆرمەت قىلىش توغرىسىدا پۈتۈن دۇنياغا ئىجابىي ۋە ئېنىق ئۇچۇر بېرىدۇ».

گرېتسىيە پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋىنىڭ قارشى تۇرۇشى 1979-يىلدىن باشلاپ مەسچىتنىڭ ئېچىلىشىنى كېچىكتۈردى ۋە ھۆكۈمەت 2006-يىلى ئېچىشنى تەستىقلىغاندىن كېيىنمۇ يەنىلا 14 يىل تالاش - تارتىش قىلىنىپ ، جىق ۋاقىت كەتتى.

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى ، ئافىنا مەسچىتىنىڭ تۇنجى ئىمامى ، ماراكەشتە تۇغۇلغان گرېتسىيەلىك كۆچمەن زاكى مۇھەممەد ئىسىملىك ​​كىشى بولۇپ ، ئۇ ھازىر گرېتسىيەلىك ئىكەن . دىنىي بىلىملەر ۋە ماتېماتىكىدا پۇختا بولغاندىن سىرت ، ، ئەرەب ، گرېكچە ۋە فىرانسۇز تىللىرىدا راۋان سۆزلەيدۇ.

تۈركىيە بىلەن بولغان قۇرۇقلۇق چېگراسىدا بىر تۈركۈم ئاز سانلىق مۇسۇلمان بار ، ئۇندىن باشقا بۇ دۆلەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالغان تۈمەنلىگەن مۇسۇلمان ئىشچى ۋە مۇساپىرلار بار . تولىمۇ ئەپسۇس ، تۈرك - گېرىك ئىككى مىللەتنىڭ تارىخىي زىددىيىتى سەۋەبىدىن پايتەخت ئافېنا دۇنيادىكى مەسچىت بولمىغان بىردىنبىر مەركىزىي شەھەر بولۇپ قالغان . شۇنداقتىمۇ ، ھازىرقى نوپۇس نىسبىتىدە پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيانلىرى ئومۇمىي سانى گرېتسىيەلىكلەرنىڭ 97 % نى ئىگىلەيدۇ .

بۇ مەسچىت پايتەختنىڭ سابىق سانائەت رايونى ئېلىئوناسقا جايلاشقان بولۇپ ، ئافىنادىكى 1821-يىلى مۇستەقىللىق ئۇرۇشىدىن كېيىن ئوسمانىلاردىن قۇتۇلغاندىن بۇيانقى تۇنجى مەسچىت. ئوسمانىلار گېرىتسىيەنى سۇلتان مۇھەممەد فاتىھ ( 1432 - 1481 ) دەۋرىدە تولۇق ئىزشغال قىلغان بولۇپ ، ئۇدا تۆت ئەسىر ئوسمانىلارنىڭ « يۇنان » ۋىلايىتى بولۇپ كەلگەن . 1832 - يىلى كېنەزلىك ئورنىغا ، 1878 - يىلى مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن . 1909 - يىلدىن باشلاپ كېرىت قاتارلىق ئوسمانلى زېمىنلىرىنى ئىشغال قىلىپ ، 1921 - يىلغا كەلگەندە ئوتتۇرا ئاناتولىيەگىچە قىستاپ كەلگەن . بىراق مۇستاپا كامال پاشا 1922 - يىلى ئۇلارنى قوغلاپ چىقىرىپ ، ئىزمىرنىمۇ قايتۇرۇۋالغان . 1923 - يىلدىكى لوزان كېلىشىمىدە تۈركىيە قۇرۇقلۇقىغا ناھايىتى يېقىن ئاراللارنىڭ ھەممىسى يۇنانغا بۆلۈپ بېرىلگەن بولغاچقا ، ھازىرقى تۈركىيە ھەققىنى قايتىدىن تەلەپ قىلىپ ، ۋەزىيەت جىددىيلەشمەكتە.

گرېتسىيەدە ئوسمانلى دەۋرىدىكى بىردىنبىر ئامان قالغان مەسچىتلەر تراكيا (شەرقىي شىمال) غا جايلاشقان بولۇپ ، بۇ جاي تۈركىيە بىلەن بىۋاستە چېگرىلىنىدىغان رايون ، بۇ يەردە 150،000 نەپەر تۈرك ئاز سانلىقلىرى بار.

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى ، ئافىنا مەسچىتى دۆلەتنىڭ مەبلىغى بىلەن سېلىنغان بولۇپ ، قۇرۇلۇش 2019-يىلىلا تاماملانغان ، ھەتتا 2019 - يىلى 7 - ئىيۇن جۈمە ئاۋامغا ئېچىۋېتىلمەكچى بولغان . ئەمما يۇقۇم سەۋەبىدىن ئېچىۋېتىش كېچىكتۈرۈلگەن.

مەزكۇر خەۋەرنى رۇسىيە دۆلەت تاراتقۇسى تەمىنلىگەن. ( 2020 - 3 - نويابىر 21:21 )

1 . تۇنجى قېتىملىق دەھشەتلىك بالا - قازا :

1142 - يىلىدىن 1212 - يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ۋەتىنىمىز قاراخىتاي (غەربىي لياۋ) سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا قالدى . قاراخىتاي خانلىقى ھۆكۈمرانلىق قىلغان بىر ئەسىرگە يېقىن مەزگىلدە، ئۇنىڭ تېررىتورىيىسى ئاساسەن بۇرۇنقى قاراخانىلار ۋە قوچۇ ئۇيغۇر خانلىقىغا تەۋە جايلار بولۇپ، شەرق تەرىپى تاڭغۇتلار ۋە موڭغۇللارنىڭ كېرەي، نايمان قەبىلىلىرى تۇرغان جايغا تۇتىشاتتى. شىمال تەرىپى ئىمىل دەرياسى بىلەن بالقاش كۆلىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى، غەرب تەرىپى ئاساسەن ئامۇ دەرياسىغا تۇتىشاتتى، جەنۇب تەرىپى خوتەن رايونىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى، پايتەختى بالاساغۇن ئىدى.

قاراخىتايلار ( قىتانلار ) ئارىسىدا ئەنئەنىۋى كوڭزىچىلىق ئىدىيىسى ۋە بۇددىزم ئىدىيىسى ھۆكۈمران ئورۇندا تۇراتتى. لېكىن، مەركىزىي ئاسىيا رايونىدىكى مىللەتلەر ئارىسىدا يەنە ئىسلام دىنى، خرىستىئان دىنى، مانى دىنى، زوروئاستېر دىنى، تويىن دىنى، شامان دىنى قاتارلىق كۆپ خىل دىنىي ئېتىقاد تەڭ مەۋجۇت ئىدى. بولۇپمۇ، ئەسلىدىكى قاراخانىلار زېمىنىدا ئىسلام دىنى ھۆكۈمران ئورۇندا ئىدى. شۇڭا، قىتان ھۆكۈمرانلىرى دەسلەپتە ئىسلام دىنىغا قارىتا بىرقەدەر كەڭ ۋە مۆتىدىل سىياسەت قوللانغان. چۈنكى، ئىسلام دىنى بىر خىل ئېتىقاد بولۇپلا قالماي، يەنە بىر خىل سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈم بولۇش سۈپىتى بىلەن، مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ، زور سىياسىي كۈچ پەيدا قىلغانىدى.

لېكىن بۇ خىل ۋەزىيەت ئۇزۇنغا بارمىدى. 1212 - يىلى قاراقىتان خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقى كۈچلۈكنىڭ قولىغا ئۆتۈشى بىلەن، ئىسلام دىنى تارقىلىپ كىرگەندىن بۇيان ئەڭ چوڭ زەربىگە ئۇچرىدى. ئۇ مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئېتىقادىدىن يېنىپ بۇددا دىنىغا كىرىشكە زورلىدى. قەشقەردە ئىسلام دىنىنى تامامەن يوقاتقاندىن كېيىن ، كۈچلۈكنىڭ ئىلى ۋادىسى ۋە خارەزىمگە سەپەر قىلىپ كەتكىنىدىن پايدىلانغان خوتەنلىكلەر ئىسلام دىنىنى قايتىدىن قەشقەرگە تارقاتتى . نەتىجىدە كۈچلۈك ئەڭ قانخور قوشۇنلىرىنى باشلاپ كېلىپ ، خوتەندە ئىمام ئالائىدىن قاتارلىق 3000 دىن ئارتۇق ئالىم - ئۆلىمانى قىرغىن قىلدى. قەشقەر ، خوتەنلەردە قاراخانىيلار دەۋرىدە بىنا قىلىنغان «ساچىيە مەدرىسى» قاتارلىق بارچە مەسچىت، مەدرىسلەرنى ئاساسەن ۋەيران قىلدى، بارلىق كىتابلارنى كۆيدۈردى. كۈچلۈكنىڭ زوراۋانلىق قىلمىشلىرى قەشقەر ۋە خوتەن خەلقىنىڭ قاتتىق قارشىلىقىنى قوزغىدى. 1218 - يىلى چىڭگىزخان (1162-1227 - يىللار) غەربكە يۈرۈش قىلغۇچى باش سانغۇن جەبە نوياننى 20 مىڭ ئەسكەر بىلەن كۈچلۈككە جازا يۈرۈشى قىلىشقا ئەۋەتكەندە، قۇچۇ ئىدىقۇتى بارچۇق ئارت تېكىن (1208-1235) مۇ بۇ يۈرۈشكە ئاۋاز قوشۇپ قاراخانىلار تەۋەسىنى ئىشغال قىلىپ تۇرغان كۈچلۈكنى ئۆلتۈردى. ئاندىن دىنىي ئەركىنلىك جاكارلاپ ، ئاۋامنىڭ كۆڭلىنى تىندۇردى . ئارقىدىنلا چىڭگىزخان 1219 - يىلى ئۆزى بىۋاستە 200 مىڭ موڭغۇل ئەسكىرىنى باشلاپ كېلىپ ، مەركىزىي ئاسىيانىڭ غەربىي قىسمىنىمۇ ئۆز قولىغا ئالدى. شۇنىڭ بىلەن ئەينى چاغدا چىڭگىزخاننىڭ ياخشىلىقىنى كۆرگەن ، ئۇنىڭ ياردىمىدە قايتىدىن قەددىنى رۇسلىۋالغان بىردىنبىر تۈركىي مىللەت يەنىلا ئىدىقۇت ئۇيغۇر ئېلى ۋە قاراخانىلار قاغانلىقىنىڭ ئىگىلىرى بولغان ئۇيغۇرلار بولۇپ قالدى . ھازىرمۇ 1212 - 1218 - يىللاردىكى دەھشەتلىك پاجىئە تېخىمۇ زامانىۋى شەكىلدە، ئىنتايىن قورقۇنچلۇق ۋە ياۋۇز ۋاستىلەر بىلەن ئومۇميۈلۈك تەكرارلانماقتا .

2 . ۋەتىنىمىزدىكى ئاللىبۇرۇن چېقىۋېتىلگەن مەسچىتلەرنىڭ تەخمىن قىلىنغان ئومۇمىي سانى :

ئاۋسترالىيە ئىستىراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنىستىتۇتى 2020 - يىلى 25-سېنتەبىر ئۇيغۇرلار ھەققىدە يەنە دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي باندىتلىرىنىڭ ئۇيغۇر ۋەتىنىدە يېقىنقى 3 يىل ئىچىدە 16 مىڭدەك مەسچىدنى چېقىپ تاشلىغانلىقى ۋە بۇزغانلىقىنى بىلدۈرگەن . دوكلاتتا تەكىتلىشىچە، 16 مىڭدەك مەسچىد ئىچىدە 8500 مەسچىد پۈتۈنلەي چېقىپ تاشلانغان. بۇ مەزكۇر ئىنىستىتۇتنىڭ يېقىنقى 3 كۈن ئىچىدە ئېلان قىلغان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى 2-دوكلاتى. مەزكۇر ئىنىستىتۇت 3 كۈن ئاۋۋال ئۇيغۇر ۋەتىنىدىكى لاگېرلار ھەققىدە دوكلات ئېلان قىلىپ، جەمئىي 360 لاگېرنى ئېنىقلاپ چىققان. ئۇلار سۈنئىي ھەمرا سۈرەتلىرىنى ئانالىز قىلىپ، ۋەتىنىمىزدىكى لاگېرلارنىڭ ئۆتكەن بىر يىلدا داۋاملىق كېڭەيگەنلىكىنى ئېلان قىلغان ئىدى.

مەزكۇر ئورگاننىڭ 25-سېنتەبىر كۈنى ئېلان قىلىنغان دوكلاتىدا ۋەتىنىمىزدە قېپقالغان چوڭ مەسچىدلەرنىڭ 15، كىچىك مەسچىتلەرنىڭ 500 گە يەتمەيدىغانلىقى، نۇرغۇن قەدىمى مەسچىدلەرنىڭ قۇببە ۋە مۇنارلىرىنىڭ ئېلىپ تاشلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. دوكلاتتا يەنە  مازار، قەبرىستانلىق، تاۋابگاھلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇقەددەس جايلارنىڭ ئۈچتىن بىرىنىڭ تولۇق تۈزلىۋېتىلگەنلىكىنى بىلدۈرگەن. مەزكۇر دوكلاتتىكى سانلىق مەلۇماتلار كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىلگىرى ئېلان قىلغان سانلىق مەلۇماتلىرىغا يېقىن كەلگەن. ئاۋسترالىيە ئىستىراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنىستىتۇتىنىڭ دوكلاتىدا تەكىتلىشىچە، نۆۋەتتە ئۇيغۇر ۋەتىنىدىكى مەسچىتلەر ، يەنى مۇسۇلمانلار دىنىي پائالىيەت سورۇنلىرىنىڭ سانى خىتاينىڭ «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ قالغان. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ۋاڭ ۋېنبىن مەزكۇر دوكلاتتىن بىر ھەپتە بۇرۇن ئۇيغۇرىستاندا ( شەرقىي تۈركىستان ) 24 مىڭ مەسچىد بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن . ھالبۇكى، تۆت يىل بۇرۇنقى باياناتلاردا ۋەتىنىمىزدىكى مەسچىتلەرنىڭ سانى 28 مىڭ ، ۋەزىپىدىكى دىنىي زاتلارنىڭ سانى 32 مىڭ دەپ ئېنىق ئېتىراپ قىلىنغان ئىدى .

ئاتۇشتىكى بىر يەرلىك دېھقاننىڭ 2019 - يىلى فېۋرالدا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا ، ئاشتۇشتىكى ئەمەت خېتىپھاجىمنىڭ قورۇسىنىڭ پېچەتلەنگەنلىكى، بۇ ئائىلىنىڭ 1980‏-يىللىرىدا ئازغانغا سالغان مەسچىتىنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكىنى دەلىللىگەن . مەزكۇر ئۇچۇر خىتاي ھۆكۈمىتى بەزى دۆلەتلەردىكى كوممۇنىستىك پارتىيە ۋە رادىكال سولچى سىياسىي پارتىيە-گۇرۇھلارنى ۋەكىللىرىنى ئۈرۈمچىگە تەكلىپ قىلىپ، « ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىگە ھۆرمەت قىلىنىۋاتقانلىقى» نى ئىلگىرى سۈرگەن بىر ۋاقىتتا دەلىللەنگەن . ئاتۇشتىكى يۇقىرىقى يەرلىك ئاھالە مۇخبىرىمىزغا قىلغان سۆزىدە، «ھازىر ئاتۇشتەك بىر يەردە مەسچىتنىڭ نېمە ئىش قىلىدىغانلىقى» نى تەكىتلەپ مۇنداق دېگەن : «ھازىر ئاتۇشتەك يەردە مەسچىت نېمە ئىش قىلىدۇ؟».....

3 . ۋەتىنىمىزدىكى ۋاختىنچە چېقىلمىغان مەسچىتلەرنىڭ نومۇسلۇق قىسمەتلىرى :

ئاتۇش سۈنتاغدىكى تۆكۈل مەسچىت ئوبۇرنىغا ئايلاندۇرۇلغان :

باندىتلار دىنىي ئېتىقادقا قارشى جەڭ ئېلان قىلغان يېقىنقى ئۈچ يىلدا، ۋەتىنىمىزدىكى  مەسچىتلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى چېقىش ۋە يوق قىلىش بىلەن قانائەت قىلماستىن؛ ئۇنىڭ ئورنىغا ئىسلام ئېتىقادىغا ۋە مىللەتنىڭ غۇرۇرىغا تېگىدىغان ئىشلارنى قىلغان ياكى مۇلازىمەت ئورۇنلىرىنى تەسىس قىلغان. ئاتۇشنىڭ سۈنتاغ يېزىسىدىكى تۆكۈل مەسچىت تۆۋەنگە چۈشكەن غالچا كادىرلارنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈنلا ئوبۇرنىغا ئۆزگەرتىلگەن؛ چېقىلغان ئازنا مەسچىتى ئورنىغا ھاراق-تاماكىمۇ سېتىلىدىغان تاللا بازىرى بەرپا قىلىنغان.

خىتاي دائىرىلىرى لاگېرلار ھەققىدە خەلقئارا جامائەتنىڭ ئالدىدا ئۆزىنى ئاقلىغاندا، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىغا چۈشەنچە بەرگەندە، ئۆزلىرىنىڭ ئىسلام دىنىغا قارشى ئەمەسلىكى، پەقەت تېررورلۇققا ۋە دىنىي ئەسەبىيلىككە قارشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلگەنىدى. ئەمما ئاشكارىلىنىۋاتقان مىڭلارچە پاكىت، خىتاينىڭ دىنىي ئېتىقاد ۋە ئېتىقاد ئەھلىگە قارشى خورلاش ۋە دەپسەندە قىلىش خاراكتېرىدە ھۇجۇم ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى دەلىللىمەكتە. ئاتۇشتىكى بىر ئون ئائىلە باشلىقى، سۈنتاغدىكى تۆكۈل مەسچىتىنىڭ ئوبۇرنىيغا ئايلاندۇرۇلغانلىقىنى ئاشكارىلىغان . مەلۇم بولۇشىچە، ئاتۇش شەھەر ئىچىدىن 3 كىلومېتىرچە ئۇزاقلىقتىكى بۇ مەسچىتنىڭ ئوبۇرنىيغا ئايلاندۇرۇش قۇرۇلۇشى، بۇنىڭدىن ئىككى يىل بۇرۇن مەلۇم بىر خىتاي قۇرۇلۇش شىركىتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان. ئالاقىدار خادىمنىڭ ئاشكارىلىشىچە، سۈنتاغنىڭ تۆكۈل مەھەللىسىدە ھەممە ئائىلىلىكلەر قورۇسىدا ئوبۇرنى بولغانلىقى ئۈچۈن ئاممىۋى بىر ھاجەتخانىغا ئېھتىياجلىق كىشىلەر يوق ئىكەن ؛ ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ مەھەللە، شەھەردىن 3 كىلومېتىر ئۇزاقلىقتا بولۇپ، بۇ مەھەللىگە ساياھەتچىلەرنىڭمۇ كېلىش نىسبىتى نۆۋەت ئىكەن. ئەسلىدە بۇ مەھەللىدە ئاممىۋى بىر ھاجەتخانىغا قارىتا رېئال بىر ئېھتىياجنىڭ يوقلۇقىنى ئېتىراپ قىلغان بۇ خادىم؛ بۇ مەسچىتنىڭ ئورنىغا نېمە ئۈچۈن ھاجەتخانا سېلىنغانلىقىنى ئۆزىمۇ بىلمەيدىغانلىقىنى بايان قىلىش بىلەن بىرلىكتە، بۇنىڭ پەقەت خىزمەت مۇناسىۋىتى بىلەن تۆۋەنگە چۈشكەن كادىرلارنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈنلا سېلىنغانلىق ئېھتىماللىقىنى ئىلگىرى سۈردى. دېيىلىشىچە تۆكۈل مەسچىتنىڭ ئورنىغا سېلىنغان بۇ ئوبۇرنىي قۇرۇلۇشى تاماملانغان بولسىمۇ، تېخى رەسمىي مۇلازىمەت باشلىمىغان.

يەنە سۈنتاغدا چېقىۋېتىلگەن ئازنا مەسچىتىنىڭ ئورنىغا ھاراق-تاماكىمۇ سېتىلىدىغان بىر تاللا بازىرى سېلىنغان. ئۇندىن باشقا خوتەننىڭ لوپ ناھىيەسىدىكى بىر مەسچىتنىڭ كەنت كۆڭۈل ئېچىش سورۇنىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى ئاشكارىلانغان؛ خوتەن شەھىرى ئىلچى يېزىسىدىكى بىر مەسچىتنىڭ بولسا، سىچۈەندىكى بىر ئىچ كىيىم فابرىكىسىنىڭ شۆبىسىگە ئايلاندۇرۇلغانلىقى دەلىللەنگەن .

ئۇنىڭدىن باشقا ئاتۇشتىكى بىر ئاددىي كەنت ساقچىسى: «65 ياشتىن تۆۋەنلەرنىڭ ناماز ئوقۇشىغا قەتئىي رۇخسەت يوق» دەپ كېسىپ ئېتىراپ قىلغان .

چەتئەلدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر سەرخىللىرى خىتاينىڭ مەسچىتلەرنى چېقىش بىلەنلا قانائەت قىلماي، ئۇنىڭ ئورنىغا مىللىي ئۆرپ-ئادەت ۋە دىندا قاتتىق چەكلىنىدىغان ئىش ۋە مۇلازىمەت ئورۇنلىرىنى تەسىس قىلىش ئارقىلىق، ئېتىقاد ئەھلىنىڭ روھىنى سۇندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە ، خىتاينىڭ مەسچىت چېقىشنى ئىسلام دىنىغا ۋە ئۇيغۇرلارغا قارىتا بىر ئۆچمەنلىك ۋە كۈچلۈك ئىنتىقام تۇيغۇسى بىلەن بىللە ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە بۇنىڭ يالغۇز ئۇيغۇرلارغىلا ئەمەس، پۈتۈن تۈرك - ئىسلام دۇنياسىغا قارىتا بىر جەڭ ئېلان قىلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

4 . ئۇيغۇرىستاندا مەسچىتلەرنى چېقىپ ، بۈيۈك ئەرەبىستاندا غايەت زور مەسچىت سېلىش :

« بىر لاما ئىبادەتخانىسى يۈز مىڭ لەشكەرگە تېتىيدۇ » . مەنچىڭ ئىمپىراتورى چيەنلوڭ
( تىبەتنى ئەسكەرسىز مۇستەملىكە قىلىپ تۇرۇشنىڭ ئاساسى تىبەت خەلقىنىڭ قەلبىنى ئۇتۇۋېلىش ئىكەنلىكى ھەققىدىكى كۆرسەتمىسى ).

« بىر جامە مەسچىت بىر مىليون ئەسكەرگە تېتىيدۇ » . دېڭ شىياۋپىڭ
( ئىسلاھات ئېچىۋېتىشتا بىر مىليون ئەسكەرنى قىسقارتىش ۋە ئۇيغۇر ۋەتىنىنى ئەبەدىي قولدا تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن ھەم ئۇيغۇرلارنىڭ ھەم ئىسلام دۇنياسىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇشتىكى جانلىق تاكتىكا ئىكەنلىك ھەققىدىكى كۆرسەتمە )

2020 - يىلى 28 - ئۆكتەبىر ئالجىرىيە تەرەپ ھەزرىتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى تەبرىكلەش مۇناسىۋىتى بىلەن قۇرۇلۇش باشلىنىپ بىر يېرىم يىلدىن كېيىن پۈتكەن دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ ۋە ئافرىقىدىكى ئەڭ چوڭ مەسچىتنى ئاۋامغا ئېچىۋەتتى.

 بۇ مەسچىتنىڭ رەسمىي خىراجىتى 750 مىليون ياۋرودىن ئاشىدۇ ، ئۇنىڭ دۇئا-تىلاۋەت زالى 120 مىڭ دۇئا-تىلاۋەتچى ئاۋامنى بىمالال قوبۇل قىلالايدۇ ۋە سىغدۇرالايدۇ . مۇنارىنى پايتەختنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كۆرگىلى بولىدۇ ، چۈنكى ئۇ شەھەر بويىچە ئەڭ ئېگىز مۇنار بولۇپ ، ئېگىزلىكى 267 مېتىر كېلىدۇ .

ئالجىرىيەدىكى دۇنيا بويىچە 3 - چوڭ مەسچىت تۈنۈگۈن مەۋلۇد كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن ئېچىلغان . بۇ مەسچىت كۆلەم جەھەتتىن مەككىدىكى ھەرەم مەسچىتى ۋە مەدىنە مۇنەۋۋەردىكى پەيغەمبەر مەسچىتىدىن كېيىنلا تۇرىدىكەن . باندىتلار مەيلى بۇ مەسچىتنىڭ نوقۇل قۇرۇلۇشىنى قىلغان بولسۇن ، ياكى مەبلەغ ۋە تېخنىكا ياردىمى قىلغان بولسۇن، ئەرەبلەرنى ۋە ئىسلام دۇنياسىنى ئالدىماقنىڭ نەقەدەر ئاسانلىقىنى بىلىۋالساق بولىدۇ . ئەرەبلەرمۇ ھاياجانلىنىشتا ئۇيغۇرلاردىن قېلىشمايدۇ . باندىتلارنىڭ بىر تەرەپتىن ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ ساغلام باشلامچىسى ۋە قۇرۇلۇش مۇتەخەسسىسى بولغان ئۇيغۇر مىللىتىنى تۈپتىن يوقىتىش جىنايەتلىرى ۋە ئىسلام دۇنياسىغا قىلىۋاتقان ئاتالمىش ئالىيجاناپلىقى بىلەن تۈرك - ئىسلام ئەللىرىنىڭ غەرپكە ئۆچمەنلىك قىلىپ ، باندىتلارغا دوستلۇق ئىزھار قىلىشى ۋە ئۇيغۇر مىللىتىگە قارشى قىلىۋاتقان ئورتاق خىيانەتلىرى بىزگە ئالاھىدە ھەم پەۋقۇلئاددە ۋاقىتتا كەسكىن ۋە ئۆزگىچە يول تۇتمىساق ، ئاتالمىش مەدەنىي دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدىلا ئىنتايىن قورقۇنچلۇق شەكىلدە مىللەت سۈپىتىدە ئۈن - تىنسىز يوقىلىپ كېتىش بىلەن تۈگەللىنىدىغانلىقىنى بىلىپ يېتىشىمىز كېرەك ! بۇ چۈش ئەمەس ، بۇ مىڭبىر كېچىنىڭ ھېكايىلىرىمۇ ئەمەس ، بەلكى قەشقەردە ، خوتەندە ، ئاقسۇدا ، كورلىدا ، ئاتۇشتا ، تۇرپان - قۇمۇلدا ، ئالتاي - چۆچەكتە ، بۆرتالا ۋە غۇلجىدا ، ئىككى مىليون كۋادرات كىلومتېرلىق غايەت زور ئۈستى ئوچۇق تۈرمىدە چوڭ - كىچىك مەسچىتلەر چېقىلىپلا قالماي ، گۆردىكى ئۆلۈكلەرمۇ قەبرىسىدە ياتالمايۋاتقاننى ئاز دەپ ، قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقىمۇ يوق قويدەك يۇۋاش تىرىك خەلقىمىزگە قارشى تولىمۇ ۋەھشىي ۋە ئۆكتەملىك بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۆپ قىرلىق ، ئومۇميۈزلۈك ۋە سېستىمىلىق ھالدا مىللەت سۈپىتىدە ئومۇميۈزلۈك نەسلىنى قۇرۇتۇپ تاشلاش رەزىل قىلمىشىدۇر . بۇ قىلمىش ئىنسان قېلىپىدىن چىققان ۋاستىلەر ، كىشىنىڭ ئەقلىگە سىغمايدىغان ئەڭ پەس ۋە يىرگىنىشلىك ئۇسۇللار بىلەن ئىجرا قىلىنغاچقا ، ئەركىن دۇنيادىكى ئىنسانلارغا خۇددى رىۋايەتلەردىكى ئەپسانە ۋە توقۇلمىلاردەك بىلىنمەكتە . ئۇنىڭ ئۈستىگە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قويدەك يۇۋاش ، گاچىدەك تىلسىز ، تولىمۇ قورقۇنچاق ۋە پەرۋاسىزدەك تۇيغۇ بېرىشى ، نامايىشلار ۋە كۈچ كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىدىكى ئادەملەرنىڭ سانىنىڭ بەكلا ئازلىقى ، مېدىيادىكى ئاكتىپلارنىڭمۇ ساناقلىق بولۇشى ، قاتتىق قىزىپ كەتكەن تۈرلۈك كەيىپ - ساپا ۋە ئويۇن - تاماشا سورۇنلىرىمۇ ئۇلارنىڭ بۇ خىل كۆز قارىشىنى قۇۋۋەتلەپ قويماقتا .

مىللىتىمىز قىل ئۈستىدە تۇرۇۋاتىدۇ. چەتئەلدىكىلەر ھالقىلىق پەيتلەردە تۇرۇۋاتىدۇ . بىز بىر قابىل ۋە ئۇنۋېرسال يېتەكچى كۈچى ۋە يېتەكلەش مېخانىزىمىغا مۇھتاج. خۇدانىڭ بىزگە قالدۇرغان مۆھلىتى ئۇنچە ئۇزۇن ئەمەس. ئەڭ يامان بولغىنى بىز تېخى خۇدا بەرگەن ئىمكانلاردىن تولۇق پايدىلانغىنىمىز يوق . ۋەتەندە بىر پۈتۈن مىللەت ، بۈشۈكتىن لەھەتكىچە بولغان تىرىك ۋە ئۆلۈك ئۇيغۇرلار ھەممىسى ئېغىر بەدەل تۆلىمەكتە . بىراق ئەركىن دۇنيادا پەقەت ساناقلىق ئەزىمەتلەر ۋە ئاز بىر قىسىم نامسىز قەھرىمانلارلا ئۆز كۈچىگە تايىنىپلا ئىزچىل توغرا يۆنىلىشتە پارتىزانلارچە كۈرەش قىلماقتا . داڭدارلار ۋە تەشكىلاتلار كۆپىنچىسى تۇرۇشلۇق ئەللەرنىڭ غالچىسىغا ۋە سادىق چاكارلىرىغا ئايلىنىپ قالغاچ ، بارا - بارا قارشىلىق ئاۋازىمۇ چىقمايۋاتىدۇ . چىققاندىمۇ ساپلا مىللەتنىڭ ئىناۋىتىنى تۆكىدىغان ، ھەتتا ۋەتەندىكى خەلقىمىزنى تېخىمۇ ئېغىر پالاكەتلەرگە دۇچار قىلىدىغان ۋاختى ئۆتكەن ئىمپىرىيال شوئارلار دېگەندەك رېئاللىققا ئۇيغۇن بولمىغان بىر دۆۋە كېرەكسىز باياناتلار شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ . ئەڭ ئەقەللىسى قولىمىزدىكى مېدىيالارنى توغرا شەكىلدە ئىشلىتىشنىمۇ بىلمەيۋاتىمىز . كۆپىنچە ئۆزىدىن ھالقىپ بولالمىغان كىشىلەر ئالاقە ۋاستىسىنى تېخىچە « ئۇيغۇرچە غەيۋەت - شىكايەت » ۋە « باندىتلارچە قىزىل قوغدىغۇچىلار -- ئادەم سازايى قىلىپ قورساق كۆپىكىنى چىقىرىش » سەۋىيىسىدە ئىشلەتمەكتە. ئۆزىدىن ھالقىغانلار بەك ھالقىپ كېتىپ ، خەلقئارالىق ئويۇنلاردا بىكالىق رول ئېلىپ ، ۋەتەندىكى خەلقىنىڭ گۆرىنى ئۆز قولى بىلەن قازماقتا . ئۇيغۇرنىڭ ماماتلىق مەسىلىسىنى ئۆزى تۇرۇشلۇق ئەللەرنىڭ ئۆز كۆمىچىگە چوغ تارتىشتىلا پايدىلىنىدىغان ئەرزان باھالىق پېشكىسى ، بىر قېتىملا قول سۈرتۈپ تاشلايدىغان تازىلىق قەغىزى قىلىپ قويماقتا . بۇ ھالەتتە بالا - قازادىن قۇتۇلۇش مۇمكىنمۇ ؟!  ئەجەبا مەرھۇم ئابدۇكېرىمخان مەخسۇمنىڭ 1949 - يىلى ئۆكتەبىردە ۋەتەندىن چىقىپ كېتىش ئۈچۈن قوزغالغان ئۆمەك ئەزالىرىغا ئېيتقان گەپلىرى ئۇنىڭ ھازىرقى تايىنلىق ھالىتىمىزنى ئالدىن كۆرەرلىكى بولغىيمىدى ياكى مەنسىتمەسلىك بولغىيمىدى ؟! 

ئۇيغۇر تارىخى سەھىپىسى.

2020 - يىلى 4 - نويابىر. چارشەنبە.
13

بابۇرىلار شاھى ئالەمگىر ئەۋرەڭزېب ھەققىدە :

كىرىش سۆز ئورنىدا :

ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ بابۇرىلار ھۆكۈمرانلىرى ئىچىدىكى ئىككىنچى قېتىملىق گۈللىنىش ۋە كۈچىيىش دەۋرىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن ئەڭ قابىل ۋە دانا پادىشاھ بولۇپ ، شاھجاھاننىڭ ئوغلى ئىدى. شاھجاھاننىڭ دادىسى دەل نۇرىددىن جاھانگىرخان ئىدى . ئۇنىڭ دادىسى جالالىددىن مۇھەممەد ئەكبەر شاھ ، ئۇنىڭ دادىسى نەسرىددىن ھۇمايۇن ، ئۇنىڭ دادىسى دەل زەھىرىدىن مۇھەممەد بابۇر شاھ ئىدى. بابۇر شاھ ئانا تەرەپتىن تۇغلۇق تۆمۈرخانغا ، ئاتا تەرەپتىن ئەمىر تۆمۈرگە تۇتىشاتتى. ئۇنىڭ دادىسى ئۆمەر شەيىخ مىرزا يۇنۇسخاننىڭ كۈيئوغلى ئىدى . يەنى ، ئۇنىڭ ئانىسى بىلەن سۇلتان سەئىدخاننىڭ دادىسى سۇلتان ئەھمەدخان يۇنۇسخاننىڭ ئۆز بالىلىرى ئىدى.

1 . بوۋىسى نۇرىددىن مۇھەممەد سېلىم جاھانگىرشاھ ھەققىدە  :

1605 - يىلى 3 - نويابىر جاھانگىرشاھ دادىسى جالالىددىن مۇھەممەد ئەكبەر شاھ ئورنىغا ھىندىستان ھۆكۈمدارى بولغان . جاھانگىر شاھنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپىقىيىتى دەل دادىسى ئەكبەر شاھ پەيدا قىلغان دىنىي مالىمانچىلىقنى تۈزەش بولسا ، ئۇنىڭ ئەڭ ئەجەللىك خاتالىقى چەتئەل كۈچلىرى كېڭەيمىچىلىك قورالى قىلىۋالغان سودا شىركەتلىرىگە ئىمتىياز بېرىپ ، دۆلىتىنىڭ ئىستىقبالىنى ۋەيران قىلىدىغان ئەجەللىك يوچۇق ئېچىپ قويغانلىقىدۇر . ئەڭ چوڭ داۋالغۇش ۋە مۇنقەرىز بولۇش خەۋپى ئۇنىڭ ئەجنەبىي خوتۇنى پىرەنسىس مانماتى دېگەن ئايالدىن تۇغۇلغان نانقېپى ئوغلى شاھجاھاننىڭ دەۋرىدە كۆرۈلگەن.

بابۇر شاھنىڭ 1542 - يىلى 14 - ئۆكتەبىر تۇغۇلغان نەۋرىسى ئەكبەر شاھ 1605 - يىلى 13 - ئۆكتەبىر ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن ، ئاتىسىنىڭ بىدئەت دىنىي ئېتىقاد سىياسىتى جەھەتتىكى خاتالىقىنى تۈزەتكەن جاھانگىر شاھ تېخىمۇ ئەجەللىك تارىخىي خاتالىق ئۆتكۈزۈپ ، 1600 - يىلى 31 - دېكابىر ئايال پادىشاھ ئېلزابىت بىۋاستە ئارقا تېرەك بولغان ئەنگلىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتىگە بابۇرىلار ئىگىلىكىدىكى جەنۇبىي ئاسىيادا ئالاھىدە ئىمتىياز بېرىدۇ . 1627 - يىلى 28 - ئۆكتەبىر جاھانگىر شاھ 58 يېشىدا ۋاپات بولىدۇ . ئۇ  1569 - يىلى 31 - ئاۋغۇست تۇغۇلغانىدى. گەرچە مەزكۇر شىركەت دەسلەپتە پەقەت سودا ئىمتىيازىغا قانائەت قىلغان بولسىمۇ ، ئەمما ئەڭ ئاخىرقى كۈچلۈك  ھۆكۈمدار ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ 1709 - يىلى ۋاپات بولغاندىن يۈرەكلىك ھالدا سىڭىپ كىرىشنى كۈچەيتىپ ، 1758 - يىلدىن 1858 - يىلغىچە ھىندىستاننى يۇتۇۋالىدۇ .

2 . دادىسى شىھابىددىن مۇھەممەد شاھ جاھان ھەققىدە :

ئەسلى ئىسمى غىياسىدىن ھۆررەم جاھانگىر بولۇپ ، بوۋىسى ئەكبەر شاھ ھايات چاغدا،
1592 - يىلى 5 - يانۋار لاھوردا تۇغۇلغان .
ئۇنىڭ ئانىسى ھىندى مەلىكىسى ئىدى. ئۇ كىچىك ۋاختىدىلا ئۈچ ئوغۇل ئىچىدە ئەڭ زېرەك ۋە تەدبىرلىك بولغاچقا ، بوۋىسى ئەكبەر شاھ ئۇنى ئىنتايىن ئەركە ئۆگەتكەن . بىراق ئەكبەر شاھ 1605 - يىلى ئۆلۈپ كېتىپ ، 13 ياشلىق شاھجاھاننىڭ ئەركە دەۋرى پۈتۈنلەي ئاخىرلاشقان. شۇنداقتىمۇ ئۇ ياش تۇرۇپلا ھەربىي جەھەتتىمۇ كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئۇتۇقلارغا ئېرىشكەن . بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئەسلى كېلىپ چىقىشى ئافرىقىلىق ھەبەشلەردىن بولغان ئەڭ چوڭ ئىسيانچى ھەربىي قوماندان مەلىك ئەنبەر (1548 - 1626 ) نى مەغلۇپ قىلىپ ، كېلىشىم تۈزۈشى ، ئۇنىڭغا تەخت ۋارىسى بولۇش شەرىپىنى ئاتا قىلغان. 1628 - يىلى 19 - يانۋار دادىسى جاھانگىر شاھ ئورنىغا پادىشاھ بولغان . دەسلەپكى دەۋرىدە ھەر خىل ئىسيانلارنى تىنجىتىپ ، پورتۇگالىيە دېڭىز قاراقچىلىرىنىڭ ئەدىپىنى بېرىپ تۇرغان . ھەر ئېھتىمالغا قارشى ئوغلى ئەۋرەڭزېپنى 1635 - يىلى نائىپ پادىشاھ قىلىپ تەيىنلىگەن . ئۇنىڭ ئۇتۇقلۇق ھەربىي يۈرۈشلىرى تاكى پارسلاردىن قەندەھارنى قايتۇرۇۋېلىشىغىچە داۋاملاشتى .

كۈتۈلمىگەندە ئۇنىڭ ئامراق خوتۇنى مۇمتاز مەھەل ئۆلۈپ كەتكەن . ئۇ ئەسلىدە بۇرۇنقى پارس خانلىرىنىڭ نەسلىدىن بولۇپ ، 1593 - يىلى 27 - ئاپرىل تۇغۇلغان . شاھجاھان ئۇنى 21 ياش ۋاختىدا ئەمرىگە ئالغان . بۇ خوتۇن 1631 - يىلى 17 - ئىيۇن ئۆلگەندىن كېيىنلا، شاھجاھاننىڭ بۇرۇنقى جەڭگىۋارلىقى ۋە ئىرادىسى بوشىشىپ ، بارغانسىرى دېۋەڭ ۋە نانقېپى بوپقالغان . ئۇنى مەڭگۈ ئەسلەپ تۇرۇش ئۈچۈن شاھجاھان 1632 - يىلدىن تاكى 1653 - يىلغىچە 21 يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ، 21 مىڭدىن ماھىر ئۇستا ئىشلىتىش ئارقىلىق ، پايتەختتە غايەت زور مازار ياساتقان . ئۇ دەل ھازىرقى دۇنيادىكى يەتتە ئاجايىباتنىڭ بىرى دەپ نام ئالغان « تاجمەھەل مەقبەرىسى » ئىدى . دۆلەت خەزىنىسىنى قۇرۇتۇپ قويغان بۇ قىلمىش ۋە دۆلەتنىڭ ئىشلىرىنى تاشلاپ قويۇش ، ئىمپىرىيەنىڭ داۋالغۇپ كېتىپ ، مۇنقەرىز بولۇش خەۋپىنى پەيدا قىلغان .

دادىسىنىڭ تۈگىشىپ كەتكىنىنى كۆرگەن دانا ئوغلى ئۇنى بىكار قىلىپ ، ئۆزى تەختكە چىققان . شۇنداق قىلىپ ، 1658 - يىلى 31 - ئىيۇل ۋەتەنپەرۋەر ۋە يۈكسەك ئىرادىلىك ئوغلى ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ تەرىپىدىن تەختتىن چۈشۈرۈلگەن . شۇنداقتىمۇ خوتۇنىنىڭ دەردىدە ئاساسەن ساراڭ بولغان دادىسىغا ئوردىدىن بىر يوچۇق ئېچىپ، يوغان بىر ئەينەكنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، تاجمەھەل مەقبەرىسى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان شارائىتنى يارىتىپ بەرگەن . شاھجاھان ئاشۇ ئەينەككە قاراپ ياتقان پېتى سەككىز يىلنى ئۆتكۈزۈپ، 1666 - يىلى 22 - يانۋار 74 يېشىدا ئاگرادا قازا قىلغان .

3 . پادىشاھ ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ ھەققىدە :

« ئۇلۇغ پادىشاھ ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ ھەزرىتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىزىنى بېسىپ ماڭالىغان خەلىپىلەر قاتارىدىن ھېساپلىنىدۇ ».
ئەللامە ئەلى تانتاۋى .

تولۇق ئىسمى ئەبۇ مۇزەففەر مۇھىددىن مۇھەممەد ئەۋرەڭزېپ ئالەمگىر 1618 - يىلى 4 - نويابىر ھازىرقى گوجارات تەۋەسىدە تۇغۇلغان. ئەبۇ مۇزەففەر ئۇنىڭ ئەرەبچە تەخەللۇسى بولسا ، « ئەۋرەڭزېپ » ئەسلىدە « سەلتەنەت زىننىتى » مەنىسىدىكى پارسچە سۆز بولۇپ ، « ئالەمگىر » ئاتالغۇسىمۇ پارسچە « جاھاننىڭ خوجىسى » مەنىسىدىكى سۆز ئىدى . ئۇنىڭ ۋاختىدا بابۇرىلار شاھلىقى دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ۋە قۇدرەتلىك تۈرك - ئىسلام دۆلىتىگە ئايلانغان بولغاچقا ، بىر قاتار ھۆرمەت ناملار بىلەن نامى ئەبەدىي ياد ئېتىلىپ كەلمەكتە . ئۇ دەل ھېلىقى مۇمتاز مەھەلدىن تۇغۇلغان ئوغۇل ئىدى .

ئۇ كىچىكىدىنلا دىنغا ئالاھىدە بېرىلىپ ، راھەت - پاراغەتكە قەتئىي بېرىلمەس بولۇپ ئۆسكەن .
ئۇنىڭ ئۇلۇغ بوۋىسى ئەكبەر شاھ پەيدا قىلغان بىدئەت دىنىنى مىڭ تەستە ئوغلى جاھانگىر قولى بىلەن يىغىشتۇرغان شەيىخ ئەھمەدنىڭ ئوغلى مۇھەممەد مەخسۇم شاھجاھاننىڭ بۇ ئوغلىنى كىچىكىدىنلا قۇرئاننى ئۆلچەملىك ئوقۇيدىغان قىلىپ تەربىيىلەپ ، ئۇنى ھەنەپى مەزھىپى بويىچە مۇكەممەل بىر مۇسۇلمان قىلىپ يېتىشتۈرۈپ چىققان . ئۇ ھەر ھەپتىنىڭ دۈشەنبە ، پەيشەنبە ۋە جۈمە كۈنلىرى روزا تۇتۇشنى ، تاراۋا نامىزىغا ئىمام بولۇشنى ۋە بارلىق نامازلارنى جامائەت بىلەن ئوقۇشنى بىر ئۆمۈر ئادەتكە ئايلاندۇرغان. بۇ جەھەتتە ئۇ خۇددى ئۇلۇغ بوۋىسى يۇنۇسخاندەك ھەم ئىلىم - ئىبادەتتە ، ھەم ئۇرۇش - سىياسەتتە تەق يېتىلگەن يېگانە ھۆكۈمدارغا ئايلانغان. ئۇندىن باشقا ئۇنىڭغا تۈرلۈك جەڭ سەنئىتى ۋە ئۇرۇش ماھارەتلىرىنى ئۆگەتكەن . بۇ خىل تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ئۇنى ئۇلۇغ بوۋىسى بابۇرشاھتىنمۇ ئېشىپ چۈشكىدەك سەلتەنەتكە يەتكۈزگەن .

تېخى كىچىك ئۆسمۈر تۇرۇپلا ئۇستا چەۋاندازغا ئايلانغان . ئۇنىڭ قەھرىمانلىقى ھەققىدىكى مۇنۇ تارىخ ھازىرغىچە ئۇنتۇلغىنى يوق :

ئۇ 14 ياشقا كىرگەندە دادىسى قاتناشقان بىر قېتىملىق ھەربىي مۇراسىم ئۆتكۈزۈلگەن . بۇ چاغدا پاراتتىن ئۆتۈۋاتقان پىللاردىن بىرى توپتىن ئايرىلىپ چىقىپلا ، ئۇدۇل ئۇ مىنگەن ئاتنى نىشانلاپ ، خارتۇمى بىلەن ئۇرغان . كىچىك خانزادە ئاتتىن موللاق ئاتقان . بىراق ئۇ قىلچە ھودۇقماستىن ، قىلىچىنى سۇغۇرۇپ، ئۆزىگە قاراپ كېلىۋاتقان چوڭ پىلغا قىلىچ ئۇرۇشقا تەييارلانغان . ھالقىلىق پەيتتە بىر نەچچە قوغدىغۇچى ئەسكەر پىلنى ئۈركۈتۈپ ئاران كەينىگە ياندۇرغان. بۇ چاغدا ئۇنىڭ ئانىسى يېڭىلا ۋاپات بولغانىدى . شاھجاھان ئوغلىنىڭ باتۇرلىقىدىن سۆيۈنۈپ ، ئۇنى 17 ياشقا كىرىشىگىلا ، 1635 - يىلى ئۆزىنىڭ تەخت ۋارىسى ۋە نائىپ پادىشاھ قىلىپ تەيىنلىگەن .

ئۇنىڭ ئىككى قېرىندىشىنىڭ بىرى ھازىرقى بېنگال تەرەپنى ، يەنە بىرى ھازىرقى پاكىستان تەۋەسىنى سورايتتى . ئەۋرەڭزېپ ئوتتۇرا قىسىمنى سورىغان . بۇ جەرياندا دۆلەتنى ياخشى ئىدارە قىلىپلا قالماي ، بەلكى تۈرلۈك ئىسيانلارنى باستۇرۇش جەريانىدا ھەم ئەلەمدەھەم قەلەمدە يېتىشكەن ، ھەم دانا ھۆكۈمدار ، ھەم داڭلىق قوماندان بوپقالغان .

شاھجاھان 1653 - يىلى 21 يىلدا ئاران پۈتكەن ئاپئاق رەڭلىك تاجمەھەلنىڭ يېنىغا قاپقارا رەڭلىك شاھجاھان مەقبەرىسى ياسىتىشقا پەرمان بەرگەن . بۇ چاغدا ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى ئۇنى نەزەربەنت قىلىپ ، دادىسىنىڭ نامىدا ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن . بىراق ئۇ بارا - بارا بوۋىسى ئەكبەر شاھ دەۋرىدىكى بىدئەت دىننى تىرىلدۈرمەكچى بولغان. سەگەك ۋە كەسكىن ئىرادىلىك ، مۇستەھكەم ئېتىقادلىق ئالەمگىر ئاكىسىنىڭ بۇ سۇيقەستىنى بىتچىت قىلىپ ، دادىسى تاشلاپ قويغان زەئىپ دۆلىتىنى قايتا گۈللەندۈرۈشكە بەل باغلىغان .

ئۇ 1657 - يىلى ئاساسەن ئېغىر سەۋدالىق كېسىلىگە دۇچار بولغان دادىسىنى دەم ئېلىشقا چىقىرىپ ، قالغان ئىككى بۆلگۈنچى ئاكىسىنى يىغىشتۇرۇپ ، 1658 - يىلغىچە ئۆزى يېگانا ھالدا ۋەزىيەتنى تولۇق تىزگىنلەپ ، شۇ يىلى 31 - ئىيۇل رەسمىي ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى باشلاپ كەتكەن . ئەمما تاج كىيىش مۇراسىمى 1659 - يىلى 13 - ئىيۇن دېھلىدىكى شالىمار باغدا ئۆتكۈزۈلگەن .

شاھجاھان دەۋرىدە ئۆزىگە ئۆزى پادىشاھ بولۇۋالغان ھىندى خانلىقلىرى ھەممىسى دېگىدەك قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن . ئالەمگىرخان تەختكە چىققان كۈندىن باشلاپلا ، ئۇرۇش بىلەن ۋاختى ئۆتكەن . 50 يىللىق تىرىشچانلىق ئارقىلىق ، ھازىرقى ئافغانىستان ، پاكىستان ، ھىندىستان ، كەشمىر ، نېپال ، بۇتان ، سىككىم، بېنگال ۋە بېرما قاتارلىق جايلارنى تىزگىنلىگەن.
4 مىليون كۋادرات كىلومېتىرلىق غايەت زور جۇغراپىيەنى باشقۇرغان ئالەمگىرخان ئۇدا 30 قېتىمدىن كۆپرەك چوڭ ئۇرۇش قىلغان. ئۇنىڭ ئىچىدىكى 11 چوڭ ئۇرۇشقا ئۆزى قوماندانلىق قىلغان .

ئۇندىن باشقا ئۇ دادىسى دەۋرىدىكى 80 نەچچە خىل ھەر خىل باجنى بىكار قىلغان. خەزىنىدىن بىر تىللامۇ خەجلىمەي ، ئۆز قولى بىلەن يازغان قۇرئاندىن كىرىم قىلغان پۇلدا جان ساقلىغان . پۈتۈن ئۆمرى ھەربىي ھالەتتە ئۆتكەچكە ھەرەمگە ھەجگە بارالمىغان. بۇنىڭ بەدىلىگە ئۆز قولى بىلەن يازغان قۇرئان كەرىمدىن ئىككىنى مەككە ۋە مەدىنىگە ئەۋەتىپ بەرگەن .

كىندىك قېنى لاھورغا تۆكۈلگەن دادىسىنى خاتىرىلەش 1671 - يىلى ئۈچۈن لاھوردىكى قەدىمىي جامە « پادىشاھ مەسچىتى » نى سالدۇرغان ئالەمگىرخان دەۋرىدە پۈتۈن جەنۇبىي ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقى ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان . مەزكۇر مەسچىت ھازىرغىچە ئۇنىڭ شۆھرىتىگە گۇۋاھ بولۇپ تۇرماقتا .

ھىندىستاندىكى بابۇرىلار ئىمپىرىيىسىنىڭ ئەڭ قۇدرەتلىك ھۆكۈمدارى پادىشاھ ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ ھازىرقى لاھوردا 1671 - يىلى سالدۇرغان پادىشاھ مەسچىتى ھازىرمۇ شۇ پېتى قەد كۆتۈرۈپ تۇرماقتا . مەزكۇر مەسچىت ئېچىۋېتىلگەن مەزگىل دەل ئافاق خوجا ئىشان ۋەتىنىمىزدىن قوغلاپ چىقىرىلىپ ، بەدەخشان ۋە كەشمىردە تېنەپ يۈرگەن ۋاختى ئىدى. بەلكىم ئۇ ئۆزى بۇ مەسچىتنى زىيارەت قىلىپ باققان بولۇشى مۇمكىن. 

ئالەمگىر ئەۋرەڭزېپ بابۇرشاھلار ئىچىدىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئىستىداتلىق ھۆكۈمران بولۇپ ، ئۇنىڭ دەۋرىدە موغۇل ئىمپىرىيىسى ھازىرقى جەنۇبىي ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى ئاساسەن ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرگۈزۈپ بولغان. بۇنچە سەلتەنەتكە ئۇل سالغان ۋە ئاخىرىغىچە قوغداپ قالغان ھىممەتلىك پادىشاھ ئەۋرەڭزېپ ئالەمگىرخان 88 يېشىدا ئەھمەد ناگاردا 1707 - يىلى 3 - مارت ۋاپات بولغان .

ئۇ بابۇرىلار سەلتەنىتىنىڭ 6 - ھۆكۈمدارى بولۇپ ، بابۇرشاھ ، ھۇمايۇنخان ، ئەكبەر شاھ ، جاھانگىرخان ۋە شاھجاھانخاندىن كېيىن ئۇدا 50 يىل ھۆكۈم سۈرۈپ ، بابۇرىلار ئىمپىرىيىسى
( 1526 - 1858 ) تارىخىدىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋە ئەڭ شانلىق سەلتەنەت سۈرگەن قابىل پادىشاھ بولۇپ قالدى .

4 . دالاي لامانىڭ قالماقلاردىن ھەربىي ياردەم تەلەپ قىلىشى :

ئەۋرەڭزېپ ئالەمگىر شاھ ھىندى ئوكياندىكى پورتۇگالىيە دېڭىز قاراقچىلىرىنى تازىلىغاندىن كېيىن ، دىققىتىنى تىبەتكە قاراتقان . بۇ چاغدا تىبەتتە دالاي لاما 5 ھۆكۈمران ئىدى . ئۇ خېلى يىراقنى كۆرەر روھانىي دىنىي رەھبەر بولۇپ ، ئالەمگىر يېڭىلا تەختكە چىققان چاغدىن باشلاپلا ئۇنىڭدىن مۇداپىئە كۆرۈشكە تۇتۇش قىلغان . چۈنكى ئۇنىڭغا مەدەت بېرىۋاتقان ۋە چوقۇنۇۋاتقان قالماقلار مەركىزىي ئاسىيادىكى قازاق ۋە ئۆزبېك ئەللىرىنى قارام ئەللەرگە ئايلاندۇرۇپ ، دالاي لامانى ئامبۇردەك ئىككى تەرەپتىن ئىسكەنجىگە ئېلىپ تۇرغان قوشماق ئىككى خانلىق - سەئىدىيە خانلىقى بىلەن بابۇر شاھلىقىغا چىشىنى بىلەپ تۇرغانىدى . دەل شۇ چاغدا ئافاق خوجا كەشمىر ئارقىلىق تىبەتكە چىقىپ ، دالاي لامانى خۇش قىلىۋەتكەن . نەتىجىدە دالاي لاما بۇرۇنقى ياغاچ قۇلاق شاگىرتى غالدان قونتاجى ( 1645 - 1697 ) غا
« بوشۇكتۇخان » مەرتىۋىسى بېرىپ ، خوجا ھىدايىتۇللا ئىشانغا « ئافاق بىسيار » دەپ نام بېرىپ ، غالدانغا مەكتۇپ يېزىپ بەرگەن . 1677 - يىلى ھازىرقى كەڭسۇ ئارقىلىق، غالدان يېڭىلا يۇتۇۋالغان قۇمۇل ، تۇرپان ۋە بەشبالىقنى كېسىپ ئۆتۈپ 1678 - يىلى باش باھاردا غۇلجىغا يېتىپ كەلگەن ئافاق خوجا مەكتۇپنى غالدانغا بەرگەن . دالاي لاما تېخى بەش يىل بۇرۇنلا ئۇنىڭ راھىپلىق نامىنى بىكار قىلغان ئىدى . ئەمدى ئۇنىڭغا بىراقلا خانلىق مەرتىۋىسى بەرگەن . ئۇنىڭ دادىسى قونتاجىمۇ 1635 - يىلى مۇشۇ دالاي لاما 5 تەرىپىدىن
« باتۇر قونتاجى » دېگەن نامغا ئېرىشكەن ئىدى . قونتاجى بۇ خىل دىنىي ئىمتىيازدىن ياخشى پايدىلىنىپ ، 1640 - يىلى ھازىرقى موڭغۇل ۋادىسىنى سوراۋاتقان قالقالار بىلەن بىرلىشىپ ، قالماق خانلىقىنى قۇرۇۋالغانىدى.
بۇ چاغلاردا سەئىدىيە خانلىقى بىر نەچچە شاھزادە ۋە ئىككى تاغلىق خوجىلار ئارىسىدا پارچىلىنىپ بەكلا ئاجىزلىشىپ كەتكەنىدى.
بابۇر شاھلىقىنىڭ ئەھۋالىمۇ ئوخشاش ئىدى . بەختكە يارىشا ئابدۇرېشىتخاننىڭ 12 - ئوغلى ئابدۇرەھىمخان ( تۇرپاندىكى نائىپ خاقان) نىڭ ئوغلى ئابدۇللاخان ( 1638 - 1666 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان ) خانلىقنى قايتىدىن بىرلىككە كەلتۈرۈپ ، قۇدرەت تاپقۇزغان . بابۇرىلاردىنمۇ ئالەمگىرخان تەختكە چىقىپ، دۆلەتنى قايتا كۈچەيتىپ ، تېخىمۇ قۇدرەت تاپقۇزغان . بۇ ھال ئالەمگىرخاندىمۇ خۇددى سەئىدخانغا ئوخشاش تىبەتنى ئىسلاملاشتۇرۇش ئويى پەيدا قىلغان . دالاي لامانىڭ بېشى قېتىپ تۇرغاندا ، يېڭىدىن باش كۆتۈرگەن غالدان ئۇنىڭ باش ئاغرىقىنى تۈگەتكەن . كېيىنكى ئىشلار ھەممىگە مەلۇم.
ئالەمگىرخانمۇ ياشىنىپ قالغاچقا، دۆلەت ئەركانلىرى ئۇنى ئېگىز تاغلىق تىبەتكە يۈرۈش قىلىشتىن توسۇپ قالغان .

گەرچە ئابدۇللاخان 1638 - يىلى يەكەننى ئىگىلەپ، باشقا شاھزادىلەرنى تىنجىتىپ، سەئىدىيە خانلىقىنى قايتا قۇدرەت تاپقۇزۇپ، ئاخىرقى 30 يىللىق گۈللىنىشنى بارلىققا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، بىراق قالماق تەھدىتىنى يوقىتىشقا كېچىكىپ قالغانىدى. 1644 - يىلى مانجۇلار سەددىچىندىن كىرىپ 10نەچچە يىل ئىچىدىلا خىتاينى تولۇق ئىشغال قىلدى.
شەرقتىكى موڭغۇللار جۇڭغار خانلىقىغا قېچىپ كەلدى. قېرىشقاندەك سەئىدىيە خانلىقىدا 1648 - يىلى باشلانغان ئاقتاغلىق ۋە قارا تاغلىق زىددىيىتى 1678 - يىلى قۇدرەتلىك ۋەئاچكۆز قالماق خانى غالداننى باشلاپ كېلىپ، ئۆز قولىمىز بىلەن دۆلىتىمىزنى مۇنقەرز قىلىش بىلەن ئاياغلاشتى.

تۇراندىكى سەلتەنەتىمىز قالماقلارنىڭ قولىدا ۋەيران بولغاندىن كېيىنلا ، ھىندىستاندىكى يەنە بىر سەلتەنەتىمىزمۇ زاۋاللىققا يۈزلەنگەن .
تولىمۇ ئەپسۇس ، ئالەمگىرنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن ، مەزكۇر خانلىق 1709 - يىلدىن باشلاپ تەدرىجىي زەئىپلەشتى. تۇنجى ئەجەللىك ھۇجۇم سافاۋىلار خانلىقى ( 1502 - 1736 ) خارابىسىدا ئافشار خانلىقىنى قۇرۇپ چىققان نادىر شاھتىن كەلدى . نادىر شاھ 1744 - يىلى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىنكى ھۇجۇم ئافغانىستان شاھى ئەھمەدخان دۇررانىدىن كەلدى.

مەزكۇر ئەھمەدخان مەركىزىي ئاسىيا خانلىقلىرىنىڭ مەنچىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى ئىسلام ئىتتىپاقى بىرلەشمە ئارمىيىسنىڭ باش قوماندانى بولۇپ ، 1765 - يىلدىكى ئۇچتۇرپان قوزغىلىڭىنى ئاغزاكى قوللىغان . بىراق ئۇلار قوشۇن تارتقۇچە ، مانجۇرلار ئۇچتۇرپان ئاھالىسىنى تولۇق قىرىپ تاشلىغان . شۇنىڭ بىلەن بۇ ئاقماس ئىتتىپاق چۇۋۇلۇپ ، ئەھمەدخان قايتىش يولىدا 1759 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر چوڭ - كىچىك خوجىلارنىڭ كاللىسىنى ئېلىپ چيەنلوڭغا سوۋغا قىلغان بەدەخشان ئەمىرى سۇلتانشاھنى ئۆلتۈرۈپ ، « ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئىنتىقام ئالغان » ھالەت پەيدا قىلىپ ، بەدەخشاننى قوشۇۋالغان . شۇندىن بېرى سەئىدىيە خانلىقى ۋە خوجا جاھانغا ئولپان تاپشۇرۇپ ياشايدىغان بۇ جاي ئافغانىستاننىڭ بىر قىسمى بوپقالغان. 

خاتىمە : بابۇر مەسچىتى ۋە ھازىرقى قىسمىتى :

بابۇر شاھ ۋاپات بولۇشتىن ئىككى يىل ئىلگىرى ئۆز نامى بىلەن ئىنشا قىلغان « بابۇر مەسچىتى » 1528 - يىلى بىنا قىلىنغان بولۇپ ، 1992 - يىلى ھىندىلار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغان ئىدى . مانا ئەمدى بۇ تارىخىي مەسچىت ئۆزىنىڭ 500 يىللىق تەۋەللۇت كۈنىگە ئۇلاشمايلا پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن . 2019 - يىلى 9 - نويابىر سوت بۇ جاينى ھىندىلارغا كېسىپ بەرگەن بولۇپ ، ۋاختىدا تەدبىر قوللىنىلمىسا ، 500 يىللىق تارىخقا ۋەكىللىك قىلىدىغان ، شۇنداقلا ھىندىستاندا 333 يىل سەلتەنەت سۈرگەن « موغۇل ئىمپېرىيىسى » مۇشۇ مەسچىت بىلەن قوشۇلۇپ خەلقنىڭ زېھنىدىن ئۆچىدۇ . بابۇر شاھقا ئىگىدارچىلىق قىلىدىغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەھۋالى ئېغىر بولغاچقا ، ئۆزىنى بابۇرشاھقا ئەڭ ھەقلىق دەپ قاراۋاتقان ئافغانىستان ۋە ئۆزبېكىستان ھۆكۈمەتلىرىدىن قىلچە سادا چىقمىغان . چۈنكى ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇپ ، كابۇلغا دەپنە قىلىنغان بابۇر شاھنىڭ ۋارىسلىرى دەل ئۇنىڭ نەۋرە ئىنىسى سەئىدخاننى يەكەندە ، تاغىسى سۇلتان ئەھمەدنى ئاقسۇدا ۋە ئۇلۇغ بوۋىلىرى بولغان ئۇۋەيسخان ۋە تۇغلۇق تۆمۈرخاننى غۇلجىدا مۇھاپىزەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار ئىدى. مانا ئەمدى 492 يىللىق مەسچىت چېقىۋېتىلىش ئالدىدا تۇرىدۇ . ئاتالمىش مۇسۇلمان ئەللىرى لېدىرلىرىدىن قىلچە سادا يوق . ۋەتىنىمىزدە 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتلەر چېقىپ تاشلاندى.  ئەمما تۈرك - ئىسلام دۇنياسى 2020 - يىلى 28 - ئۆكتەبىر باندىتلار سېلىپ بەرگەن دۇنيا بويىچە 3 - چوڭ مەسچىتنى مەدھىيىلەپ ، دىللىرىدىكى خىتاي سۆيگۈسىنى ئاشكارا ئىپادىلەش بىلەن ئالدىراش .

سۈرەتتە : ئەۋرەڭزېپ ئالەمگىر خاقان ۋاختىدا ئەڭ گۈللەنگەن ۋە كېڭەيگەن بابۇرىلار زېمىنى . ( 1705 - يىل).
شۇنى ئۇنۇتماسلىق كېرەككى ، بابۇرىلار خانلىقى سەئىدىيە خانلىقى بىلەن قوشماق خانلىقى بولۇپ ، بىرى مەركىزىي ئاسىيانى ، يەنە بىرى جەنۇبىي ئاسىيانى سورىغان . بىرى 180 نەچچە يىل ، يەنە بىرى 333 يىل داۋام قىلغان. بۇ ئىككى دۆلەتنى « بىر مىللەتنىڭ ئىككى دۆلىتى » دەپ ئاتاشتىن باشقا تاللاش يوق.

ئۇيغۇر تارىخى سەھىپىسى

2020 - يىلى 4 - نويابىر. چارشەنبە.
14


« ئۆزىنىمۇ ئۆزگىنىمۇ بىلگەن جەڭدە يېڭىلمەيدۇ »

سۈنزىنىڭ يۇقىرىقى گېپى دەل خىتاينىڭ ھازىرغىچە بىزنىڭ شىللىمىزغا مىنىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ سىرىنى يېشىپ بېرىدۇ.

باندىتلار ئۆزىنىلا ئەمەس، بىزنى ئۆزىمىزدىن ياخشى بىلىدۇ . ئەمما بىر ئۇيغۇر بالىسى بوۋىسى تۇرۇپ تۇرسۇن ، قەيسەر دادىسىنىڭ نېمىش قىلغانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ .  بىلسىمۇ ناھايىتى يۈزەكىلا بىلىدۇ .

ئۆزىنىڭ خەلقىنى بۇنچە خورلاۋاتقان ئالۋاستىلارنىڭ بىزنى
ھونلارنىڭ ۋە غۇزلارنىڭ ئەۋلادى دەپ قارىغاچقا، تارىختا شۇلاردىن ئالالمىغان ئۆچىنى بىراقلا ئېلىش ئۈچۈن نېمىلەرنى قىلىۋاتقانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالامسىز !؟
« ھونلارنىڭ گۆشىنى يەپ ، غۇزلارنىڭ قېنىنى ئىچىمىز !» دېگەن گەپنى مىلادى 12 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى خىتاي سوڭ خانلىقى ئەمىر لەشكىرى يۆفېي **« شەرقىي شىمالدىن باستۇرۇپ كېلىپ، دۆلىتىنى مۇنقەرز قىلغان جۇرجىتلارغا قارىتا ئېيتقانىكەن » . شۇنىڭدىن بېرى بۇ شوئار خىتايلارنىڭ ئۇيغۇرنى ئاساس قىلغان بارلىق تۈركىي مىللەتلەرگە قارشى تۇرۇشتىكى ۋە ئۆچمەنلىك قىلىشتىكى ئىدىيىۋى ئاساسىغا ئايلانغان .
ئەزىز خەلقىمىز 1936 - يىلى سىتالىن ۋە شېڭ شىسەينىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا ئەنسىز ياشاۋاتقان تارىخىي پەيتلەردە بىر ئىرقچى خىتاي زىيالىيسى « غەربىي يۇرتنى ئىدارە قىلىش تاكتىكىسى » دېگەن كىتاپنى يېزىپ، ئۇنىڭدا تارىختا خىتاي خانلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قانداق تاكتىكا قوللىنىپ، ھېچقانچە كۈچىمەيلا ، بىر - بىرىنى يىرىكلەشتۈرۈپ، ئۆزئارا قىردۇرۇپ يۈرۈپ ، ئاخىرىدا بويسۇندۇرغانلىقى ماختىلىپ ، خىجىل بولماستىن ھازىرمۇ شۇ 20 ئەسىر ئىلگىرىكى پەسكەش قىلىقلىرىنى قايتا سادىر قىلغاندا خىتايلارنىڭ بۇرۇنقىدەكلا قۇدرەتلىك بولىدىغىنى ئىپادىلەپ بىر ئەسەر يازغان . ياپونلار پۈتۈن سەپ بىلەن خىتايغا بېسىپ كىرىش ھارپىسىدا دۆت ۋە ئەشەددىي باندىتلارنىڭ تەقلىدى دۈشمەن نامزاتى كۈچلۈك ياپونلار ئەمەس ، بەلكى مىلىتارست شېڭ شىسەي قولىدىكى جاھاندىن بىخەۋەر ياشاۋاتقان ئۇيغۇر خەلقى بولغان . خىتايلارنىڭ دۆلەت ئاتىسى سۈن ۋېن / جۇڭسەن/ مانجۇرلارغا قارشى ئاۋامنى قوزغىغاندا « تاتارلارنى يوقىتايلى !» دېگەن شوئارنى كەڭ تارقاتقان . كېيىنكى 50 يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدىلا ئۆزلىرىنى ئەڭ ئۇزۇن مۇستەملىكە قىلغان مانجۇرلارنىڭ نەسلىنى قۇرۇتۇپ تاشلىدى . ئەمما موڭغۇللار ئۇيغۇرلارنىڭ شاراپىتى بىلەن رۇسلار تەرىپىدىن قوغداپ قېلىندى . خۇدادىن باشقا ھېچقانداق يۆلەنچۈكى بولمىغان ئۇيغۇر خەلقى يېقىنقى يۈز يىل ئىچىدە بىزنى ئەڭ ئەشەددىي تارىخىي دۈشمىنى دەپ قارايدىغان ھەر قايسى خىتاي مىلىتارستلىرى تەرىپىدىن پىلانلىق ۋە سېستىمىلىق ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارغا ئۇچراپ كەلدى . يېقىنقى 260 يىلدا ، بولۇپمۇ ئەڭ ئاخىرقى 70 يىلدا ئۇيغۇر خەلقى خاتىرجەم ياشاپ باقمىدى . تارىخ سەھىپىلىرىدىنمۇ قان ھىدى كېلىپلا تۇرىدۇ . تولىمۇ ئەپسۇس ، قان بىلەن يېزىلغان 70 يىللىق تارىخىمىز قەلەمگە ئېلىنمىغاچقا ، ھازىر تولىمۇ بىچارە ۋە گاڭگىراۋاتقان، دوست ۋە دۈشمىنىنى ئېنىق تونۇيالمايۋاتقان، تېخىچە دۈشمەنگە غالچىلىق قىلىۋاتقان ئۇيغۇرچە ئىسىملىق ، مۇسۇلمانچە ماركىلىق كاززاپلاردىن زور ئۈمۈد كۈتۈۋاتقان ھاماقەت بىر خەلققە ئايلىنىپ قالدۇق .

شۇنى ئۇنۇتماسلىق كېرەككى ، بىزدىن ئىككى مىڭ يىل بۇرۇن ئۆي ئايرىپ چىقىپ كەتكەن ، كېيىنكى مىڭ يىل جەريانىدا بىزدىن بەكلا ياتلىشىپ ، ئاخىرىدا 1759 - يىلى ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىپ ، ئاخىرىدا ئۆزىنىمۇ بىزنىمۇ خىتايلارغا قۇل قىلىپ بەرگەن ھاماقەت مانجۇرلارنى خىتايلار ئىزچىل بىز ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بىر قىسمى دەپ تونۇپ كەلدى . مانا ئەمدى خىتاي شۇ تارىخىي قارىشىنى پۈتۈن دۇنياغا تارقىتىپ ، غەرپ ئەللىرىنىڭ تۈرك ۋە ئىسلامدىن ئۆلگىدەك قورقىدىغان ئورتاقلىقىدىن پايدىلىنىپ ، ئاسىيانىڭ مەركىزىدە ئون مىڭ يىلدىن بېرى تېنچ ياشاۋاتقان ، ياۋروپارلىقلارغا ھېچ زىيىنى يەتمىگەن ئۇيغۇر مىللىتىنى تارىختىكى ساكلار، سارماتىيانلار ، ئىسكىتلەر ، كېيىنكى زاماندىكى ھونلار ، ئاۋارلار ، ھازارلار ، بۇلغارلار ، موڭغۇللار ھەتتا ئوسمان تۈركلىرىنىڭ ئەجداتلىرى ۋە بوۋىلىرى دەپ تەشۋىق قىلىپ، خۇددى بىزنى ئەڭ ئاخىرقى يوقىتىش نىشانى قىلىپ تاللاپ، ئۈچ يىلدىن بېرى قىرغىن قىلىۋاتقىنىغا ئوخشاش ، غەرپ ئەللىرىنىمۇ شۇ زەھەرلىك ۋە سۇيقەستلىك تارىخ نەزەرىيىسى بىلەن قوراللاندۇرۇپ ، ئۇيغۇر خەلقىنى تولۇق يوقاتقۇچە ئۇلارنىڭ سۈكۈت قىلىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن بارلىق تىرىشچانلىقىنى ئىشقا سالماقتا . چۈنكى ئاجىز ۋە كەمبەغەل ئىسلام ئەللىرىنى پۇل بىلەنلا سۈكۈت قىلدۇرغىلى بولغان بىلەن ، غەرپلىكلەرنى پەقەت ئىدىيىۋى جەھەتتىن قايىل قىلغاندىلا ئاندىن غەرىزىگە يېتەلەيدۇ . چۈنكى ئۇلارنىڭ ماددىي ئېھتىياجلىرى ھەر ھالدا تويۇنغان . ئەمما بىز تەشۋىقاتنىڭ كۈچىگە سەل قاراۋاتىمىز .

** يۆفېي  : 1103 - يىلى 24 - مارت تۇغۇلغان.
1142 - يىلى 27 - يانۋار سوڭ خانى تەرىپىدىن
« جۇرجىتلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، سوڭ خانلىقىنى يىقىتىش جىنايىتى » بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن.

2019 - يىلى 2 - ئۆكتەبىر.
15

دۇنيادا 17 - ئۆكتەبىر يۈز بەرگەن ئىشلار :

1662 - يىلى چارلىز 2 « ديۇنكېرەك » نى فرانسىيەگە 40 مىڭغا سېتىۋەتكەن .

1777 - يىلى ئامېرىكا ئەنگلىيەنى ساراتوگادا يېڭىپ ، مۇستەقىللىق ئۈچۈن چوڭ قەدەم ئالغان.

1800 - يىلى ئەنگلىيە گوللاندىيەنىڭ ئىلكىدىكى مۇستەملىكە ئارال « كوراساۋ » نى ئىگىلىۋالغان .

1849 - يىلى پولشانىڭ « پېتوفى » سى ۋە « كۈرەش كۈسەن » ئى شابان پارژدا قازا قىلغان.

1912 - يىلى بىرىنچى بالقان ئۇرۇشى پارتلىغان.

1924 - يىلى خانبالىقنىڭ شىمالىي دەرۋازىسى بولغان « ئاق قوۋۇق » تا جەڭ باشلانغان . بۇ جەڭ ئىككى خىتاي مىلىتارستلىرى ئارىسىدا
« شەنخەيگۇەن قوۋۇقى » دا ئېلىپ بېرىلغان.

1932 - يىلى جاڭ كەيشى ئەڭ يېڭى ئۇرۇش ئىستراتېگىيىسى « كومپارتىيەنى قورشاپ يوقىتىش » ئۇرۇش پىلانىنى جاكارلىغان .

1941 - يىلى توجو خېدىكى ياپونىيە ئۇرۇش ۋەزىرى بولۇپ ، ئىچكى كابېنتنى تىزگىنلىگەن. ئامېرىكا بۇنىڭدىن قاتتىق ئەندىشىگە چۈشكەن. چۈنكى بۇ قېتىم ئامېرىكىنىڭ دوستى يېڭىلىپ قالغان . گېرمانىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشنى ياقىلايدىغان توجو خېدىكى شۇ يىلى 9 - دېكابىر ھاۋايدىكى پئورل - خاربور پورتىدىكى ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيىسىنى زور دەرىجىدە پالەچ قىلغان.

1945 - يىلى تۈلكە جاڭ جىجۇڭنىڭ ھىيلىسى ۋە سوۋېت كونسۇلىنىڭ قاتتىق تەلىپى بىلەن
« شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى » سۆھبەت ۋەكىللىرى ، « ئۈچ ۋىلايەت خەلقى » سۆھبەت ۋەكىللىرى نامى بىلەن ئۇزۇنغا سوزۇلغان تېنچلىق سۆھبىتىنى باشلىغان . ( شۇ چاغدىلا سىتالىن ئۈمۈدى بەربات بولغان ).

1948 - يىلى گومىنداڭنىڭ شەرقىي شىمال تايانچ ئارمىيىسى كومپارتىيەگە تەسلىم بولغان.

1963 - يىلى ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى ئامېرىكا ۋە سوۋېتنىڭ تەشەببۇسى بىلەن يادرو قوراللىرىنى بوشلۇققا كىرگۈزۈشنى چەكلەش قارارى ماقۇللىغان.

1963 - يىلى باندىتلار ياردەم بەرگەن 900 مىڭ توننا گۈرۈچ كۇباغا يېتىپ كەلگەن . ( ئەڭ يامان يېرى ، بۇ چاغدا پۈتۈن خىتايدىلا ئەمەس، بەلكى ئەزەلدىن ئاچارچىلىق بولۇپ باقمىغان جەننەت كەبى ۋەتىنىمىزنىڭ جەنۇبىدا ھەر كۈنى 10 مىڭدىن 50 مىڭغىچە كىشى قاتتىق ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كېتىۋاتقانىدى . شىمالدا بولسا خەلق 1962 - 1964 - يىللىرى ئاچلىققا چىدىماي سوۋېت تەرەپكە چىقىپ كەتكەن ).

1964 - يىلى ياپونىيە ھۆكۈمىتى ئامېرىكىنىڭ ئوكىناۋادىكى خەلققە زىيانلىق بىر ھەربىي قارارىغا قارشى چىقىپ، ئىجرا قىلدۇرمىغان . بۇ ياپونىيەنىڭ تۇنجى قېتىم ئۆزىنى تىزگىنلەپ تۇرغان دۆلەتكە « ياق » دەپ ئۇتۇشى ھەمدە تۇنجى جۈرئەتلىك قارار چىقىرىشى ھېساپلىنىدۇ

1967 - يىلى ئايسىنگورۇ پۇيى ئۆلۈپ كەتكەن .
پۇيى 1616 - يىلى كېيىنكى جۇرجىت خانلىقىنى قۇرغان نۇرخاچنىڭ ، 1644 - يىلى خىتايغا بېسىپ كىرگەن ، 1755 - يىلى ۋەتىنىمىزگە تاجاۋۇز قىلىشنى باشلىغان مانجۇر خانلىرىنىڭ ئاخىرقى ئەۋلادى بولۇپ ، 1906 - يىلى 7 - فېۋرال تۇغۇلغان . ئۇنىڭ دادىسى گۇاڭشۈ بىلەن مومىسى سىشى تەيخۇ 1908 - يىلى نويابىرنىڭ بېشىدا تەڭلا ئۆلگەندىن كېيىن ، ئۈچ ياشقا توشمىغان پۇيى ئىمپىراتور بولغان . 1908 - يىلى 2 - دېكابىردىن 1912 - يىلى 12 - فېۋرالغا قەدەر ئاخىرقى مەنچىڭ خانى بولغان . يۈەن شىكەي ئۆلگەندىن كېيىن ، خەلقنىڭ ئېتىراپىغا ئېرىشەلمىگەن شىمال مىلىتارستلىرى ئۇنى 1917 - يىلى 1 - ئىيۇلدىن 13 - ئىيۇلغىچە خىتاي ئىمپىراتورى قىلىپ تىكلىگەن . كېيىنچە ياپونىيە 1931 - يىلى مانجۇرىيەنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن پۇيىنى ئوغرىلاپ كېلىپ، ئۇنى 1932 - يىلى مارتتىن باشلاپ ، 1945 - يىلى 17 - ئاۋغۇست سىتالىن ئەسىرگە ئالغۇچە مانجۇرىيە ئىمپىراتورى قىلغان . كېيىن سىتالىن ئۇنى باندىتلارغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەندىن كېيىن، 1950 - يىلدىن 1959 - يىلغىچە « ۋەتەن خائىنى » دەپ ئەيىپلىنىپ تۈرمىدە ياتقان . ئاخىرقى ئون يىلدا باندىتلارنىڭ پۇقراسى بولۇپ ياشىغان . « مانا زالىم مانجۇرلارنىڭ ئاقىۋىتى».

1989 - يىلى ئامېرىكىدا قاتتىق يەر تەۋرىگەن .

1994 - يىلى باندىتلارنىڭ داڭلىق « كېپەن ئوغرىلىرى» تۇرپاندىكى يارغول قەدىمكى شەھىرىدە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان غايەت زور ئارخىئولوگىيەلىك يادىكارلىقلارنى بايقىغان. ئەمما تەپسىلاتى بىزدىن يوشۇرۇلۇپ كەلگەن.

1995 - يىلى سادام 99.96% ئاۋاز بىلەن ئۇدا سايلانغان . ۋەزىپە مۇددىتى يەتتە يىل بولغان . ئۇ 1979 - يىلدىن بېرى ھۆكۈم سۈرۈۋاتاتتى.

1996 - يىلى بورىس يېلىتسىن رۇسىيە دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى ۋە مىللىي خەۋپسىزلىك ئورگىنىنىڭ باشلىقى لېبىدنى قالدۇرۇۋەتكەن. بۇ كېيىنچە ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ باش كۆتۈرۈشىگە تارىخي پۇرسەت ھازىرلاپ بەرگەن .

17 - ئۆكتەبىر « خەلقئارا نامراتچىلىقنى تۈگىتىش كۈنى » ئىكەن . دۇنيادىكى بارلىق نامراتلىقنىڭ تۈپكى سەۋەبى پۇلنى ھەممىدىن چوڭ بىلىدىغان باندىتلارنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىنى تىزگىنلىۋېلىشىدۇر .

2019 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر.    ماتەملىك پەيشەنبە
16

تولىمۇ قىممەتلىك بىر تارىخىي ئۇچۇر :

مىلادى 1082 - يىلى 2 - مايدىن 1101 - يىلى 27 - سېنتەبىرگە قەدەر ۋەتىنىمىزنىڭ يەكەن شەھىرىدە ياشىغان ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ داڭلىق ئالىملىرىدىن بىرى بولغان ئۇشبۇ مۆھتەرەم ھەزرەت قازى ۋە ئىمام ئەبۇ بەكرى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلئەھەد ئىبنى ئىسمائىل ئەل بۇخارى ئەينى ۋاقىتتىكى سەلتەنەتلىك قاراخانىلار خاقانى ئەبۇ ئەلى ھارۇن ( ھەسەن ) بۇغراخان ( 1070 - 1104) نى شۇنداق ھەيۋەتلىك ۋە ئېسىل سۈپەتلىگەن . ھەتتا ئىسسىق كۆل ۋادىسى ۋە ئىلىدىكى چېگرا مۇداپىئە سانغۇنىنىڭ شاپ بۇرۇتلىرى ۋە بەدەن قىياپىتىدىن باشلاپ تەپسىلىي سۈپەتلىگەن . ھەممىگە مەلۇمكى ، ھەسەن بۇغراخان بولسا بۈيۈك خاقان يۈسۈپ قادىرخان ( 998 - 1032 ) نىڭ چوڭ ئوغلى سۇلايمان ئارسلانخان ( 1032 - 1056 ) نىڭ ئوغلىدۇر . مەھمۇد كاشغەرىي بولسا ، يۈسۈپ قادىرخاننىڭ قابىل ئوغلى مۇھەممەد بۇغراخان ( 1032 - 1058) نىڭ چوڭ ئوغلى ھۈسەيىن چاغرى تېكىن ( 1048 - 1058 ) نىڭ ئارزۇلۇق ئوغلىدۇر . ئالىم دىۋاننى مۇشۇ تاغىسىنىڭ ۋاختىدا يېزىپ پۈتتۈرگەن . يۈسۈپ خاس ھاجىپمۇ ( 1019 - 1085) قۇتادغۇ بىلىكنى مۇشۇ خاقانغا تەقدىم قىلغان . شۇڭلاشقا بۇ تەرىپلەردىن ھەيران قالماسلىق كېرەك ! چۈنكى شۇ قېتىمقى 50 يىللىق ئومۇميۈزلۈك مەدەنىيەت گۈللىنىشى يېقىنقى مىڭ يىلدىن بېرى قايتا تەكرارلانغىنى يوق ( قىسمەن ۋە تار دائىرىدە بولسىمۇ تەكرارلىنىپ كەلدى ).

ئەسكەرتىش : قاغانلارنىڭ يىلنامىلىرى تۇغۇلغان ۋاختىدىن باشلاپ ئەمەس ، تەختكە چىقىپ سەلتەنەت سۈرگەن چاغدىن باشلاپ ۋاپات بولغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت بويىچە ئېلىندى .   

ئەسلى تېكسىت :

‏Детальное описание яркендского уйгура 2 мая 1082 года или  27 сентября 1101 года в юридическом документе во времена, когда не было удостоверений личности и фотографий.

‏«Во имя милосердного Бога; славлю Бога и молю его снисхождения.
‏Этот документ засвидетельствован шейхом, кадием и имамом Абу Бекром Мухаммедом ибн Абд ас-Самадом ибн Исма'илом ал-Бухари - да спасет его Бог и сохранит - в его палате управления и правосудия в провинции Яркенд, в которой он тогда был кадием и правителем в ней и ее окрестностях, назначенным самым главным хаканом, начальником, царем, которому споспешествует Бог, победителем, триумфатором, славой веры, укрепителем могущественной монархии (т.е. династии халифов Аббасидов), прибежищем блистательного братства, убежищем чистого общества, помощником мусульманства, царем востока и Китая - Тафгач Богра Кара-хаканом Абу Али ал-Хасаном, сыном Сулеймана Арслана Кара-хакана, любимца наместника Бога (халифа Аббасида), друга и повелителя правоверных, и назначенный Тегином (князем), самым славным начальником, опорой династии, силой братства Чагры-тегином Абу Муса Харуном, сыном царя востока Тафгач Богра Кара-хакана, слугой правителя верных - да хранит их обоих Бог долгое время и дарует им свою помощь. [Кадий свидетельствует], что первого зу-л-хиджжа 474 [или 494 г.] человек по имени Хаджи Инал, сын Пулада Субаши Кара Банд [или Юнд] Инала, предстал перед ним в палате управления. Он был еще безбород; у него только пробивались усы, тело же было очень волосатым, на голове волосы прямые; хорошего сложения, темнолицый, широкоплечий, глаза с голубоватым оттенком, брови широко расставлены. Он привел к кадию человека по имени Харун, сын Тагхача. Кадий знал хорошо обоих по виду, имени и родству. Человек, пришедший первым, требовал от приведенного им человека кусок земли, расположенный в округе Рабул, одном из округов провинции Яркенд, напротив мечети, записанный за Исхаком ал-Джабаллом, приносящий тринадцать нош осла пшеницы и состоящий как из непригодных, так и из пригодных для земледелия участков внутри его четырех межей; с одной стороны участок соприкасается с землей Юсуфа Инала, с другой - с арыком, принадлежащим Сукман-бегу, с третьей стороны опять подходит к земле Юсуфа Инала, а с четвертой - к общественной дороге, участку земли Джубаз Инала и к каналу, называемому Азак...».

ئارخىپ بۆلۈملىرىدە توپا بېسىپ كەتكەن ۋە ئۇنتۇلۇپ كەتكەن تارىخىمىز بىزنىڭ يولىمىزغا كېچە - كۈندۈز باقماقتا!

سايرام ئوغلانى.

2019 - يىلى 18 - ئۆكتەبىر. جۈمە.
17


تارىخىمىزدا 17 - ئۆكتەبىر يۈز بەرگەن ئىشلار :

مىلادىدىن بۇرۇنقى 624 - يىلى ھىلىگەر ئىران شاھى كەيخۇسراۋ 1 ( 630 - 584 ) بوۋىسى تۇران قاغانى ئالپ ئەرتۇڭا خاقان ( ئەپراسىياپ
م . ب 690 - م . ب 624 ) نى زىياپەتكە چاقىرىپ ، دۆلەت ئەركانلىرى بىلەن قوشۇپ زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن . ( بۇ شالغۇت شاھ سىياۋۇش بىلەن قاز خاتۇندىن تۇغۇلغانىدى ).

مىلادىدىن بۇرۇنقى 538 - يىلى ئاھمانىلار شاھى كەيخىسراۋ 2 بابىلنى ئىشغال قىلىپ ، 50 يىلدىن بېرى قۇللۇقتا تۇرۇۋاتقان يەھۇدى خەلقىنى ئانا ۋەتىنىگە يولغا سېلىپ قويغان.
( 2017 - يىلى ئىسرائىلىيە بۇ كىشى بىلەن دوللار ترامپنى تارىخىي خاراكتېرلىق تەڭگىگە بېسىپ چىقاردى . بىزمۇ دوست بىلەن دۈشمەننى مۇشۇنداق ئۇنۇتماسلىقىمىز كېرەك).

مىلادىدىن بۇرۇنقى 529 - يىلى ئىران ئاھمانىلار
( م . ب 550 - م . ب 330 ) ئىمپىرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى كەيخۇسراۋ 2 ( 559 - 529 ) زور ھەربىي كۈچ بىلەن ئامۇ دەرياسىدىن ئۆتۈپ تۇراننى قانغا بويىغان . ئەمما شۇ يىلى دېكابىردا تۇمارس خاتۇن قولىدا ئۆلتۈرۈلگەن .

مىلادىدىن بۇرۇنقى 115 - يىلى خەن سۇلالىسى ھونلارنىڭ مۇنبەت يايلىقى ئوردۇسنى ئىشغال قىلىپ ، قورال تۇتالايدىغان ھونلارنى قىرىپ تۈگىتىپ ، ئاياللارنى قۇللۇققا ئېلىپ كەتكەن .

مىلادىدىن بۇرۇنقى 36 - يىلى خەن سۇلالىسى سانغۇنى چېن تاڭ تەڭرىقۇت ( مەشھۇر باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ 6 - ئەۋلادى ) نىڭ شەھەردە ئاز ئەسكىرى كۈچ بىلەن دەم ئېلىۋاتقانلىقىنى ئاڭلاپ، خاندىن رۇخسەت سورىمايلا 70 مىڭ قوشۇن بىلەن ئوتتۇرا ئاسىياغا يۈرۈش قىلىپ، چىچى تەڭرىقۇتنىڭ يېڭى پايتەختى تالاسقا ھۇجۇم قىلىپ ، چىچى تەڭرىقۇت باشلىق 1518 ھون ئېسىلزادىلىرى ۋە دۆلەت ئەركانلىرىنى قىرىپ تاشلىغان . چىچى تەڭرىقۇت تالاسنى مەركەز قىلىپ كۈچەيگىلى 7 يىل بولغانىدى.

مىلادى 454 - يىلى ئاتىللانىڭ چوڭ ئوغلى ئىلەك دوناي دەريا ۋادىسىدىكى پاننونىيەدە گوتلارنىڭ تۇيۇقسىز ھۇجۇمىدا قازا قىلغان . شۇنىڭ بىلەن ھونلار ياۋروپانى تاشلاپ ، ئۇرال بويلىرىغا چېكىنىپ كەتكەن . ( ئاتىللا 400 - يىلى دۇنياغا كەلگەن بولۇپ ، ئۇ باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ 15 - ئەۋلادى ، چىچى تەڭرىقۇتنىڭ 9 - ئەۋلادى ئىدى . ئۇ 453 - يىلى مارتتا شەرقىي رىم مەلىكىسى بىلەن بولغان توي كېچىسىدە سىرلىق ھالدا ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن ، ھونلاردىن نۇسرەت قاچقان ) .

690 - يىلى تاڭ سۇلالىسىدە ئايال پادىشاھ ۋۇزېتيەن خان بولغان . شۇنىڭ بىلەن زەھەرلىك ۋە قانلىق تاڭ ئىشغالىغا دۇچار بولغان شەرقىي ۋە غەربىي تۈرك خەلقلىرى كەينى - كەينىدىن 628 - يىلدىن 678 - يىلغىچە 50 يىلدا قولدىن كەتكەن بارلىق ئىمتىيازىنى قايتۇرۇۋالغان .

747 - يىلى مارتتا گاۋشەنزى قوشۇن تارتىپ چىقىپ ، 17 - ئۆكتەبىر كۈنىگىچە تارىم ۋە پامىر
ۋادىسىنى قانغا بويىغان . 750 - يىلى 17 - ئۆكتەبىرگىچە بۇخارا ، سەمەرقەنت ۋە باياشات تاشكەنتنى قانغا بوياپ ، بارلىق بايلىقلارنى بۇلاپ كەتكەن . ( 751 - يىلى تالاس ئۇرۇشىدا قاتتىق مەغلۇپ بولۇپ ، 756 - 27 - يانۋار ئۆڭلۈك تەرىپىدىن چاناپ تاشلانغان ).

1759 - يىلى چوڭ - كىچىك خوجىلار ساتقۇن بەدەخشان ئەمىرى سۇلتانشاھ تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ، كاللىسى جاۋخۇي ئارقىلىق مەنچىڭ خانى چىيەنلۇڭغا ھەدىيە قىلىنغان .

1762 - يىلى مەنچىڭ ئىشغالچىلىرى غۇلجىدا
« ئىلى گېنىرال مەھكىمىسى » نامىدا ھەربىي مۇستەملىكە ئاپپاراتى قۇرۇپ ، ۋەتىنىمىزدىكى يۈز يىللىق قانلىق ئىشغالىيىتىنى باشلىغان.

1765 - يىلى چارىسىز قالغان ، ئەتراپتىكى خوشنا قېرىنداش ئەللەر تاشلاپ قويغان يەتتە قەيسەر قىز خۇدانىڭ رەھمىتىگە ئېرىشكەن.

1876 - يىلى زوزۇڭتاڭ ئۈچ ئاي تىركىشىپ يۈرۈپ ماناسنى ئىشغال قىلىپ ، قانلىق قىرغىن يۈرگۈزگەن .

1877 - زوزۇڭتاڭ ، ھېكىمخان تۆرە ۋە نىياز ھېكىمبەگ بىلەن ئۇدا ئۇرۇشۇپ ئاجىزلاپ ۋە چارچاپ كەتكەن بەگقۇلىبەگكە ( ياقۇپبەگنىڭ ئوغلى) قارشى ئومۇميۈزلۈك ھۇجۇمغا ئۆتۈپ ، ئاقسۇ دەرياسىنى ئۈچ يىلغىچە سۇ ئىچكىلى بولماس دەرىجىدە خەلقىمىزنىڭ ئۆلۈكلىرى بىلەن توشقۇزۇۋەتكەن .

1937 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر گېنىرال ئابدۇنىياز كامال ھاراپتىكى گازارمىسىدا سوۋېت قىزىل ئارمىيىسى تەرىپىدىن پارتلىتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.
خەلقىمىز ئۇنى « قىلىچ بۇغراخان مازىرى»
( مىلادى 998 - يىلى سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئەۋرىسى ئەلى ئارسلانخان نامازغا تۇرغاندا خوتەن قوشۇنى تەرىپىدىن شېھىت قىلىنىپ، دەپنە قىلىنغان تارىخىي مازار ) غا دەپنە قىلغان .

1938 - يىلى شېڭ شىسەي بىرلا ۋاقىتتا ئەڭ سەرخىل ئاقساقاللاردىن خوجىنىياز ھاجى باشلىق مىڭغا يېقىن كىشىنى تۇتقۇن قىلغان . شۇنىڭ بىلەن 1944 - يىلى 11 - سېنتەبىرگىچە داۋام قىلغان ئېغىر ئىرقىي قىرغىنچىلىق باشلانغان .

1949 - يىلى خىتايلار بىلەن موڭغۇللار سىتالىن بۇيرىغان بويىچە ئۆزئارا ئېتىراپ قىلىشىپ ، دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان . ( شۇنداق بولغاندا ، موڭغۇلىيە 1912 - 1924 - يىللىرى ئىككى قېتىم چاررۇسىيە ۋە سوۋېتنىڭ قوللىشى بىلەن مۇستەقىللىق جاكارلىغاندىن كېيىن ، 1947 - يىلى مايدا 3 - قېتىم يەنە بىۋاستە سىتالىننىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن مۇستەقىللىق جاكارلاپ، خىتايغا 1949 - يىلى ئۆزىنى ئېتىراپ قىلدۇرغان . سىتالىن ھەتتا ماۋنى دۆلىتى قۇرۇلماي تۇرۇپلا ، ئىچكى موڭغۇلغا 1947 - يىلى مايدا ئاپتونومىيە ھوقۇقى بېرىشكە مەجبۇر قىلغان ) . تولىمۇ ئېچىنىشلىق بولغىنى دەل شۇ ئىككى دۈشمەن بىر - بىرىنى ئېتىراپ قىلىۋاتقان 24 سائەت ئىچىدە غۇلجا ئاسمىنىدىكى ئەڭ ئاخىرقى ئاي يۇلتۇرلۇق كۆك بايراق كۆكتىن چۈشۈرۈلۈپ، ئورنىغا باندىتلارنىڭ بەش يۇلتۇزلۇق قانلىق ئىشغالىيەت بايرىقى ئېسىلغان.

1949 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر ئىلى ئاسمىنىدىكى دۆلەت بايرىقىمىز چۈشۈرۈلۈپ ، ئورنىغا ئاتا قىساسقا بوغۇلغان باندىتلارنىڭ بايرىقى ئېسىلغان . ( نەبىجان تۇرسۇن . ئىلى تارىخ ماتېرياللىرى - ئۈچ ۋىلايەت دەۋرىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى ) .
مانا بۈگۈن بۇ ھاقارەتلىك كۈنگە توپتوغرا 70 يىل توشتى . ئەسلىدە ئۇيغۇرلارنى ھەقىقىي ئازاپلايدىغان ۋە بىئارام قىلىدىغان كۈن 1 - ئۆكتەبىر ئەمەس ، بەلكى 17 - ئۆكتەبىردۇر.

1950 - يىلى باندىتلار تىبەتكە تاجاۋۇز قىلىپ كىرىپ ئۇ جاينىمۇ ئىشغال ئاستىغا ئالغان . ئەمما تىبەتلەر ھەر ھالدا ئىمكانىيىتى يار بەرگىنىچە قاتتىق قارشىلىق كۆرسەتكەن . دالايمۇ 1959 - يىلى 17 - مارت قاچقان .

1964 - يىلى 16 - ئۆكتەبىر ئۈرۈمچى ۋاختى چۈشتىن كېيىن 13 : 13 تە باندىتلارنىڭ تۇنجى ئاتوم بومبىسى لوپنۇر كۆلىدە پارتلىتىلغان . خروشىما ۋە ناگاساكىغا تاشلانغان ئاتوملاردىن زىيىنى ۋە ئېغىرلىقى مىڭ ھەسسە ئېشىپ كەتكەن بۇ زەھەرلىك قورالنىڭ كاساپىتىدىن 17 - ئۆكتەبىر لوپنۇر كۆلى قۇرۇپ كەتكەن . يېقىن ئەتراپتىكى كروران قەدىمىي شەھىرى ۋەيران بولۇپ ، تارىخىمىزنىڭ شانلىق پاكىتلىرى قايتا كۆمۈلۈپ كەتكەن . چۈمۈلىلەر يەر يۈزىدە تىرىك ھاشارەت ۋە يېمەكلىك تاپالماي ، تارىم يولۋىسىنىڭ ئاسلانلىرىنى يەۋېتىپ، يولۋاسنىڭ نەسلى قۇرۇغان . مىڭ يىللارچە تارىخقا پۈتۈلۈپ داڭقى ئالەمگە پۇر كەتكەن « مۇشكى خوتەن » ناملىق ئېسىل  ئىپار چىقىدىغان خوتەن كىيىكلىرى ئاتوم زەھىرىدىن قېچىپ، كەشمىر ۋە تىبەت تاغلىرىغا ئۆتۈپ كەتكەن .
جانلىقلاردىن ئۆلگىنى ئۆلۈپ ، قاچىدىغىنى قېچىپ قۇتۇلغان . ئەمما تارىم ۋادىسىغا ئون مىڭ يىلدىن بېرى باغلىنىپ كەلگەن ئەزىز ئۇيغۇر مىللىتى ھېچيەرگە قاچالماي ، 55 يىلدىن بېرى دۇنيانىڭ ئەڭ ئېغىر ۋە زەھەرلىك ئاتوم بومبا سىناقلىرى ئارىسىدا ھەر خىل خىمىيىلىك ئېغىر كېسەللەرگە دۇچار بولۇپ ، دەردىنى ئىچىگە يۇتۇپ بۈگۈنگە ئۇلاشقانىدى. ئەمما باندىتلار شۇنچىلىك ئەقەللىي ھوقۇقىنىمۇ تارتىۋېلىپلا قالماي يەنە ، « ئاش بەرگەنگە مۇش بېرىپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نەسلىنى قۇرۇتۇش ئۇرۇشىنى باشلىۋەتتى » . ئەمدى بىزنىڭ بۇ ئۇرۇشنى ئاداققىچە قىلىپ ، تارىخىتىكى بارلىق ئىنتىقامنى ئېلىپ ھېساپ سورايدىغان ۋاقىت يېتىپ كەلدى.

« دەۋاگەر بوش بولسا ، قازى مۇتتەھەم ، ئوغرى داپ يۈز بولۇر »

2019 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر 

قايغۇلۇق پەيشەنبە
18

« 70 يىل بۇرۇنقى 30 - سېنتەبىر باشلانغان قارا كۈنلەر »

1949 - يىلى 25 - ئاۋغۇست ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق رەھبەرلەرنى بىر تەرەپ قىلىپ بولغاندىن كېيىن ، 9 - سېنتەبىر كومپارتىيىگە تەسلىم بولغان تۈلكە جاڭ جىجۇڭ ۋەتىنىمىزنىڭ جەنۇبىنى ئىشغال قىلىپ تۇرۇۋاتقان 100مىڭ گومىنداڭ تاجاۋۇزچى ئارمىيىسىگە كۈچلۈك سوۋېتنى شېپى كەلتۈرۈپ يۈرۈپ ، تەسلىم بولۇشقا دەۋەت قىلغان . ئاقىۋەت گومىنداڭچىلار 26 - سېنتەبىر باندىتلارغا تەسلىم بولغان . لېكىن باندىتلار يەنىلا خاتىرجەم بولالماي، بىۋاستە ئىشغال قىلىش ئۈچۈن 27 - سېنتەبىر جىددىي يىغىن ئاچقان . 28 - سېنتەبىر تاجاۋۇزچى قوشۇنلىرىنى ئىككى تارامغا بۆلۈپ ، بىر تارامنى قۇمۇل ، گۇچۇڭ ، ئۈرۈمچى ، ئالتاي ۋە ئەسلىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى پايتەختى غۇلجىنى ئىشغال قىلىشقا ، يەنە بىر تارامنى تۇرپان ، قاراشەھەر ، كورلا ، ئاقسۇ ، قەشقەر ۋە خوتەننى ئىشغال قىلىشقا بۇيرىغان . 29 - سېنتەبىر باندىتلار ئەڭ قانخور قوماندانى ، يەنە كېلىپ زوزۇڭتاڭنىڭ يۇرتدىشى جاللات ۋاڭ جېننى بۇ قېتىمقى ئىشغال ھەرىكىتىنىڭ « زوزۇڭتاڭى » قىلىپ تاللىغان . جاللات ۋاڭجېن 30 - سېنتەبىر تەييارلىقىنى باشلىغان . 1 - ئۆكتەبىر باندىتلار دۆلەت قۇرغانلىقىنى جاكارلىغان . ئەمما ۋەتىنىمىز تېخىچە ئىشغال قىلىنماي قالغان . نەتىجىدە باندىتلار سىتالىن ئەۋەتكەن ئايروپىلانلار بىلەن 10 - ئۆكتەبىر تۇنجى تۈركۈم چوشقىلىرىنى ئۈرۈمچىگە ئەۋەتكەن . جاللات ۋاڭجېنمۇ شۇ كۈنى بور بۇلاق ( جيۇچۇەن ) دىن چىقىپ ، ۋەتىنىمىزگە يۈرۈش قىلغان . 17 - ئۆكتەبىر ئىلى ئاسمىنىدىكى ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق ئاستاغىنا چۈشۈرۈلگەن . شۇڭلاشقا گەرچە 1 - ئۆكتەبىر باندىتلارنىڭ دۆلەت قۇرغان كۈنى بولغىنى ئۈچۈن بىزگە پرىنسىپ جەھەتتىن سىمۋول خاراكتېرلىك پالاكەت كۈن بولسىمۇ ، ئەمما ھەقىقىي ھاقارەتلىك كۈن دەل 17 - ئۆكتەبىردۇر . باندىتلارنىڭ ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئارامىنى بۇزغان ، قەدىمقى كروران مەدەنىيىتىنى ۋەيران قىلىۋەتكەن ، 55 يىلدىن بېرى بىر مىليونغا يېقىن خەلقىمىزنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرۋەتكەن، پۈتۈن دۇنيادا زومىگەر ئورنىنى تىكلىگەن تۇنجى ئاتوم بومبىسىمۇ دەل 1964 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر لوپنۇر كۆلىدە پارتلىدى . سېۋىن ھېدىن 30 يىل ئىلگىرى « كۆچمە كۆل » دەپ ئالاھىدە تەرىپلىگەن لوپنۇر كۆلى نەچچە كۈن قاينىغاندىن كېيىن بىراقلا پارغا ئايلىنىپ قۇرۇپ كەتتى . مانا ئەمدى پۈتۈن خەلقىمىزمۇ شۇ لوپنۇر كۆلىدەك ئۈن - تىنسىز نەسلى قۇرۇپ كېتىش خەۋپىدە تۇرماقتا . بۇ ئىككى ۋەقەلىك پەقەت تارىختىكى 17 - ئۆكتەبىر بولغان ھاقارەتلىك ۋەقەلەردىن بىر تامچە خالاس . باشقا ۋەقەلەرنى شۇ كۈنى كەلگەندە ئېلان قىلىمىز .  70 يىل بۇرۇنقى 30 - سېنتەبىر مانا مۇشۇنداق زور سۇيقەست خەلقىمىزنىڭ بۈگۈنكى تەقدىرىدىن شەپە بېرىپ بولغانىدى . ئەمما بىز بىلمەيتتۇق.

2019 - يىلى 30 - سېنتەبىر        غەزەپلىك دۈشەنبە
19

« قىزىل پاشا » كىم ئىدى ؟

« قىزىل پاشا » دەپ داڭقى چىققان كەرىم ھاكىموف 1924 - يىلى سەئۇدى جەمەتى بىلەن ھۈسەيىن جەمەتى ئەرەب يېرىم ئارىلىنى تالىشىۋاتقان نازۇك پەيتلەردە سەئۇدىغا يېتىپ كەلگەن . ئۇ ئىلگىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بۇخارادىكى كونسۇلى ۋە قوشۇمچە ئىراندىكى ۋاكالەتچىسى ئىدى. ئۇ 1926 - يىلى فېۋرالدا تېخى تولۇق قۇرۇلۇپ بولمىغان سەئۇدى ئەرەبىستاننى سىتالىننىڭ ئېتىراپ قىلغانلىقى توغرىلىق مەكتۇپنى پادىشاھ ئابدۇلئەزىزگە تاپشۇرغان . بىراق ئۇنىڭ ھەرىكىتى ئەنگلىيەنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرىغان . شۇنداقتىمۇ ئۇ يەنىلا ئۇتۇقلۇق ۋەزىپىسىنى ئورۇنلاپلا قالماستىن بەلكى يەمەنگە ئۆتۈپ ، تاكى 1932 - يىلغىچە تۇرۇپ قالغان. دەل شۇ يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى قۇرۇلغان . شاھزادە فايسال ( 1964 - 1975 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان ) شۇ يىلى موسكۋاغا زىيارەتكە بارغاندا « قىزىل پاشا » ئۇنى باشلاپ بارغان . بىراق سەئۇدىنىڭ شۇ چاغدىكى ئەنگلىيە بىلەن زىيادە يېقىنلىقى سەۋەبىدىن سىتالىن ۋە يۇقىرى رەھبەرلەر فايسال بىلەن كۆرۈشمىگەن. پەقەت كومپارتىيە ئىجرائىيە مۇدىرى مىخائىل كالىنىنلا ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشكەن . بۇ ئىش ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا سوغۇقچىلىق پەيدا قىلغان . شۇڭلاشقا 1933 - يىلى 12 - نويابىر قەشقەردە قۇرۇلغان تۇنجى جۇمھۇرىيىتىمىزگە ئېنگىلىزلار قىزغىن بولغان . سوۋېتلەر بىئارام بولغان بولۇشى مۇمكىن .

كېيىنچە سىتالىننىڭ نېفىتقا بولغان جىددىي تەلىپى نەتىجىسىدە « قىزىل پاشا » يەنە قايتىدىن سەپەر قىلىپ ، 1935 - يىلدىن باشلاپ سەئۇدىنى قايتا ئىندەككە كەلتۈرگەن . چۈنكى بۇ ۋاقىتتا پەلەستىنگە سەلدەك ئېقىپ كېلىۋاتقان كۆچمەن يەھۇدىلار دولقۇنى ئەرەبلەر بىلەن ئېنگلىزلار ئارىسىدا يىرىكلىك پەيدا قىلغانىدى . تولىمۇ ئەپسۇس ، 1937 - يىلى سېنتەبىر سىتالىن ۋەتىنىمىزنى تولۇق تىزگىنلەپ ، باكۇ ۋە مايتاغ نېفىتلىكى ئارقىلىق ئېھتىياجىنى قامدىغان . خوجىنىياز ھاجى ئۈرۈمچىدە تۇتقۇن قىلىنغان پەيتلەردە « قىزىل پاشا » مۇ  1937 - يىلى  كۈزدە سىتالىن تەرىپىدىن چاقىرتىلىپ، شۇ قېتىمقى « چوڭ تازىلاش ھەرىكىتى » نىڭ قۇربانىغا ئايلانغان .

دەل شۇ يىلى كۈزدە سوۋېتنى زىيارەت قىلغان جاللات شېڭ شىسەيمۇ كۆز ئالدىدىكى قورقۇنچلۇق ۋەزىيەتنى كۆرۈپ ، موسكۋاغا كەلگەنگە بەكلا پۇشايمان قىلغان . ئۇ ھەتتا ئۆزىنىڭمۇ يوق قىلىنىدىغانلىقىنى پەملەپ چۈشكۈنلىشىپ كەتكەن . ئەمما سىتالىن ئۇنى ئۆلتۈرمەيلا قالماستىن ئەكسىچە ئۇدا تۆت قېتىم قوبۇل قىلىپ ، تارىختا ھېچقانداق خىتاي باندىتلىرىغا كۆرسەتمىگەن ئىززەتنى كۆرسەتكەن . چۈنكى سىتالىن ماۋ بىلەن تۇنجى قېتىم كۆرۈشۈپلا ، ئۇنىڭدىن ئۈمۈدسىزلىنىپ ، موسكۋاغا ئىككى ئاي قاماپ قويغان . كېيىن ئامېرىكىنىڭ تەشۋىقات بېسىمىغا چىداپ بولالماي ، 1950 - يىلى فېۋرالدا قايتا قوبۇل قىلغان. ماۋ سىتالىندا ياخشى تەسىر قالدۇرمىغاچقا ، سىتالىن يەنە بىر قېتىم سەيپىدىن ئەزىزىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ ، موسكۋادا باندىتلارنىڭ كۆز ئالدىدا ئۇنى كۆتۈرۈپ ، يېقىنچىلىق ئىزھار قىلىپ ، ئالاھىدە ئىمتىياز بىلەن 30 يىللىق مەخپىي كېلىشىمگە ئىمزا قويۇش مۇراسىمىغا قاتناشتۇرغان .

بۇ كېلىشىمنىڭ ئەڭ كىشىنى خۇشال قىلىدىغان تەرىپى شۇكى، سىتالىن تەشەببۇس قىلغان بويىچە شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە ئىچكى موڭغۇلدا بەش يىل ئىچىدە سوۋېتنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىگە ئوخشاش تەڭ دەرىجىلىك « ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەت » قۇرۇپ، سوۋېت ۋە خىتاي تەرەپ تاكى ئۇلار ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇپ بولغانغا قەدەر ئورتاق ياردەم بېرىش بەلگىلەنگەن ئىدى .
ئەمما سىتالىننىڭ 1953 - يىلى 5 - مارت تۇيۇقسىز ۋاپات بولۇشى بىلەن باندىتلار چوڭ بىر باش ئاغرىقىدىن قۇتۇلۇپ، ئىككى يىل ھەر خىل ھىلە - مىكىر ئىشلىتىپ خەلقىمىزنى قايمۇقتۇرۇپ يۈرۈپ ، 1955 - يىلى ئۆكتەبىرگە كەلگەندە « يالغان ئاپتونومىيە » دىن بىرنى بېرىپ ، كېيىنكى 66 يىللىق ئىشغالىيىتىگە ئاساس سېلىۋالغان . مۇستەقىللىق تەرەپدارلىرى 1957 - 1959 - ، 1962 - 1964 - ، 1966 - 1978 - يىللىرى ئۇدا باستۇرۇلغان . 1989 - يىلدىن 1999 - يىلغىچە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىدىن كېلىپ چىققان ئەنسىزلىكنى باھانە قىلىپ ، قايتا زىيانكەشلىك قىلغان بولسا ، 2001 - يىلدىن باشلاپ « تېررورلۇق قالپىقى» بىلەن كۆزدىن يوقىتىپ كەلگەن . ئاخىرىدا ئۇنىڭغىمۇ قانائەت قىلماي ، 2017 - يىلدىن باشلاپ ، تارىختا سىتالىن ۋە گېتلىرنىڭمۇ خىيالىغا كېلىپ باقمىغان بىر مىللەتنى تۈپتىن يوقىتىش « ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى دۆلەت تېررورلۇقى ئارقىلىق تېز سۈرئەتتە ئېلىپ بارماقتا » .

« قىزىل پاشا » قۇربانلىققا ئايلانغان چوڭ تازىلاش ھەرىكىتى سىتالىننىڭ پۈتۈن سوۋېتقا قاراتقان بىردىنبىر غايەت زور دۆلەت تېررورلۇق ھەرىكىتىدۇر . ئۇندىن باشقا كاۋلازلار ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرىگە قاراتقان زىيانكەشلىكىمۇ ھەر ھالدا باندىتلاردەك ھەر ئون يىلدا بىر قايتىلانمىغان . پەقەت 2 - دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئالدى كەينىدە بىر قېتىم بولغان . ئەمما 70 يىللىق قىزىل باندىتلار مۇستەملىكە دەۋرىدە ئەزىز خەلقىمىز ئون نەچچە قېتىملىق « سىتالىنچە باستۇرۇش» يۈز نەچچە قېتىملىق « گېتلىرچە ئىرقىي قىرغىنچىلىق » قا دۇچار بولغان . بۇ 70 يىل ئىچىدە خىتاي باندىتلىرىنىڭ قولىدا يوق بولغان « قىزىل پاشالىرىمىزنىڭ ھېسابى يالغۇز بىر ئاللاھقا مەلۇم » . 

يەھۇدىلارچە ھېساپ - كىتاپ ئېلىش پىلانى ، ئەرمەنىلەرچە ئىنتىقام ئېلىش ھەرىكىتى قوزغىيالمىغان ئۇيغۇر مىللىتى شەكسىز ئۈن - تىنسىز يوقىلىدۇ . ئەمما قانغا - قان ، جانغا - جان ئېلىپ ، قايتىدىن ئورنىدىن دەس تۇرۇپ ، پۈتۈن تۈرك - ئىسلام دۇنياسى ، ھەتتا پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئەيمىنىدىغان باندىتلارنى بىتچىت قىلىپ بېشىنى تىك تۇتۇپ ئوتتۇرىغا چىققان ئۇيغۇر مىللىتىگە پۈتۈن دۇنيا ھەۋەس قىلىدۇ . بارچە دىنلار ۋە ئىرقلار ھۆرمەت بىلدۈرىدۇ . ئەمما يىغلاڭغۇ ۋە شىكايەتچى ، غەيۋەتخور ئۇيغۇرلارنى دۇنيا كۆزگە ئىلمايدۇ.

مەنبەلەر :

رۇسىيە ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئارخىپلىرى

نەبىجان تۇرسۇن ئەسەرلىرى

2019 - يىلى 22 - ئۆكتەبىر     تەدبىرلىك سەيشەنبە
20

ئويغىنايلى! ئويغىنىش دەۋرى كەلدى! - ئېلىخان تۆرە سۆزلىگەن نۇتۇق

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى ئېلىخان تۆرەم جانابى ئالىيلىرىنىڭ سۆزلىگەن نۇتۇقى

1945-يىلى ماي.  (ھىجرىيە) 1364-يىلى جۇمادىيەل ئەۋۋەل

لائىلاھە ئىللەللا مۇھەممەدۇن رەسۇلۇللا

ئاللا رەببىمىز. مۇھەممەد پەيغەمبىرىمىز.ئىسلام دىنىمىز.شەرقىي تۈركىستان ۋەتىنىمىز. ئويغىنايلى. ئويغىنىش دەۋرى كەلدى.

قېرىنداش ۋە ۋەتەنداشلار !

ھەربىر ئادەم بالىسى ئەسلى يارىلىشىدا مەدەنىيەت، مائارىپ، ھۈنەر، سانائەتنى ئىگەللەش قابىلىيىتى بىلەن يارالمىشتۇر. كۈنچىقىشتا تۇغۇلغان بىر بالىنىڭ ھۇجۇدىدا كۈنپېتىش ئىنسانلىرىنىڭ قابىلىيىتى بارلىقى شۈبھىسىزدۇر. پەقەت بۇ قابىلىيەتنى ۋۇجۇتقا چىقىرىش ئۈچۈن ئىلىم ئوقۇماق، تەربىيە كۆرمەك لازىمدۇر. ئىلىمسىز، تەربىيەسىز بولغانلار ئۆز ۋۇجۇدىدىكى قىممەتلىك مەدەنلەردىن پايدىلىنالمايلا قالماستىن، بەلكى ھايۋانلار قاتارىدا ياشىماققا مەجبۇردۇر. بۇ ھەقىقەتنى ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدۇ.

ساددا شەرقىي تۈركىستاندا ياشىغۇچى نەچچە مىليون ۋەتەن بالىلىرى شۇ كۈنگىچىلىك ۋۇجۇدىدىكى قىممەتلىك گۆھەرلەردىن پايدىلىنىشقا ئىمكانىيەت تاپالماي كەلدى. مەدەنىيەت، مائارىپتىن مەھرۇم قېلىپ، نەچچە يۈز يىللار ھايۋانلار قاتارىدا، قۇللۇقتا، ئاسارەتتە ياشاپ كەلدى. ئىلىمسىز، مەدەنىيەتسىز، زالىم قارا خىتايلارنىڭ قارا سىياسىتى ئاستىدا ئېزىلگەن مۇسۇلمانلارنىڭ پۈتۈنلەي دېگۈدەك قابىلىيەتلىرى (ياراملىقلىرى) يوقۇلۇشقا يۈز قويدى. ئىسلامىيەتنىڭ گۈزەل ئەخلاقلىرى بۇزۇلدى. دىنىي، مىللىي، ۋەتەنىي تۇيغۇ ھېسىياتلىرى ئاجىزلىنىشقا تۇردى. بۇنى كۆرگەن مەككار، تەماخور خىتاي ھۆكۈمىتى پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ، دىنىمىزنىڭ، مىللىتىمىزنىڭ ۋە ھەم ۋەتىنىمىزنىڭ قەستىگە چۈشتى. بۇ توغۇرلۇق پىلان تۈزۈپ، ئۈچ تەرەپلەپ ھۇجۇم باشلىدى.

قېرىنداش، ۋەتەنداشلار!

تېخى يادىڭىزدىن چىققۇدەكمۇ بولمىدى. بۇ زالىم خىتايلار بىز مۇسۇلمانلارغا قانداق ۋەھشىلىكلەرنى كۆرسەتتى. قانداق قارا كۈنلەرنى بېشىمىزغا سالدى. بىزلەرنىڭ (چوڭ ئۆلىما) دىن باشلىقلىرىمىز، قەدىرلىك تۇججار (باي سودىگەر) لىرىمىز، ئۇلۇغ ياشلىق ھاجى، ھۆرمەتلىك يۇرت ئاتىلىرىمىز، زىيالى (ئوچۇق پىكىرلىك) ۋەتەنپەرۋەر بالىلىرىمىز، نۇرغۇنلىغان قىممەتلىك زاتلىرىمىز ناھەقتىن ناھەق ئۇياتسىز، ۋىجدانسىز زالىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قۇشخانىلىرىدا ۋەھشىي خىتايلارنىڭ ئۆز كۆڭۈللىرىدىكىدەك قاراڭغۇ، سېسىق، زەي زىندان-تۈرمىلىرىدە كۆز كۆرمىگەن، قۇلاق ئاڭلىمىغان تۈرلۈك تۈمەن قىيناشلار ئاستىدا ئازابلىنىپ ئۆلتۈرۈلدى. مانا بۇ ھەقىقەت ھەركىمنىڭ يۈرەك ئىچىدە دەرد بولۇپ، كۆزلىرىدە كۆرۈنۈپ تۇرسا، زالىم خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى قانداق يوشۇرالىسۇن؟! بۇ بىچارىلەرنىڭ پۈتۈن مال-مۈلكلىرى، قورا-جاي، يەر-زىمىنلىرى مۇسادىرە قىلىندى. خوتۇن-بالا، ئوغۇل-قىزلىرى ئۆيسىز-ماكانسىز، ئاچ-يالىڭاچ قېلىپ، كوچىلاردا سەرسان بولدى. خىتاي ۋەھشىيلىرى بۇنىڭغىمۇ تويماستىن، گۇناھسىز خوتۇن، قىز-ئوغۇللارنى ئۆز ماكانلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىپ، يىراق يەرلەرگە پالاپ، قاماققا ئېلىپ سەرگەردانلىققا سالدى. بۇنىڭ بىلەن باراۋەر بۇ قانخور زالىملارنىڭ ئومۇمى خەلق ئۈستىدىن قىلغان جەبىر-جاپالىرى تاقىتىدىن تاشقىرى بولۇپ، ھەددىدىن زىيادە ئاشتى.

مانا، ئىش شۇ ھالغا يېتىپ، پۈتۈن خەلق جېنىدىن جاق تويۇپ تۇرغان بىر مەزگىلدە «زالىمنىڭ زاۋالىنى بېرىمەن» دېگەن ئاللانىڭ بۇزۇلماس ۋەدىسىگە ئىشىنىپ، بىز غۇلجا ئەھلى پۈتۈن ۋەتەنداشلىرىمىز بىلەن بىر ئىتتىپاقتا تاياق-توقماق، ئارا-گۈرجەكلەر كۆتۈرۈپ، زالىملارغا قارشى قوزغالدۇق. بىرلىك ئىتتىپاق شاراپىتىگە ئىگە بولغان «كۆپنىڭ كۈچى-ئاللانىڭ كۈچى»دېگەندەك، ئاز كۈن ئىچىدە زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئىسلام ھۆكۈمىتىمىزنى قۇردۇق. خىتاي قانخورلىرىنىڭ زۇلۇم ئىستىبدات بايراقلىرىنى ئاياق ئاستىمىزغا ئېلىپ، دەسسەپ كۆيدۈردۇق. ئاتا-بوۋىلىمىزدىن مىراس بولۇپ قالغان ئاي-يۇلتۇز تامغىلىق، دىنى شۇئارىمىز كەلىمە تەيىبە يېزىلغان ئادالەتلىك ئاق بايرىقىمىزنى ئېگىز كۆتەردۇق. بۇ مۇقەددەس تۇغ-بايرىقىمىزنىڭ نومۇسىنى، ھۆرمىتىنى، ئۇلۇغلىقىنى چىداملىق بىلەن ئەبەدكە ساقلايمىز دەپ پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئانت-قەسەملەر ئىچىپ، قوللىرىمىزغا قورال تۇتتۇق.

مۇھەممەت سەللاللاھۇئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ «زالىملارغا قارشى مال-جانلىرىڭلارنى ئايىماي سوقۇشۇڭلار. ئاللانىڭ ياردىمى بىلەن دۈشمەنلىرىڭىزنى يېڭىپ، دۇنيادا راھەت، ئاخىرەتتە جەننەت تاپىسىزلەر» دېگەن مۇبارەك سۆزىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، ئۇنىڭ ياخشى نەتىجىلىرىنى كۆردۇق. يېڭى زامان قوراللىرى بىلەن قوراللانغان زالىم خىتايلارنىڭ چىرىك چېرىكلىرى گۈلدۈرلىگەن تەكبىر تاۋۇشلىرىمىز بىلەن قىلغان ھۇجۇملىرىمىز ئالدىدا تاقەت قىلالماي، پەرىشان ھالدا قېچىشقا تۇردى. ساي-سايلارنىڭ ئىچىدە، جىرا-جىرالاردا ۋەتەن بالىلىرى-قەھرىمان ئەسكەرلەر چېپىپ، تار-مار كەلتۈردى. خىتاي ۋەھشىيلىرى بىز مۇسۇلمانلار ئۈچۈن قەستلەپ قازغان چوڭقۇرلىرىغا ئۆزلىرى يۈزى تۆۋەن بولۇپ يېقىلدى. « وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ» ئايەت كەرىمنىڭ مەزمۇنىغا مىسال بولۇشتى. دۈشمىنىمىزنى يەنى زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئىلى تۇپرىقىدىن پۈتۈنلەي تازىلاپ، ھەققانىيەت، ئادالەتكە ئاساسلانغان ئىسلام دۆلىتىمىزنى قۇردۇق. ھەر ياخشىلىقنىڭ ئىشىكى پۈتۈن خەلقنىڭ يۈزىگە ئېچىلدى. دىنىي ئىشلىرىمىز ئۈستىدىن نازارەت دىنىيە ئىدارىسى ئاچتۇق، مۇسۇلمانلارنىڭ پۈتۈن ئىشلىرىنى، دەۋا-سوراقلىرىنى ئەدىلىيە، شەرىئەت مەھكىمىگە تاپشۇردۇق. مۆھتىرەم زېرىپ قارى ھاجىم جانابلىرىنى مەھكىمەشەرئىيەدە ئۆلىمالاردىن تەركىپ ئەزالار ئۈستىگە رەئىس سايلىدۇق. ئابدۇمۇتائالى خەلپەمنى دىنىيە نازارىتىگە باشلىق تەيىن قىلدۇق.

ئىسلام ئېچىلدى. شەرىئەت ھۆكۈملىرى جارى بولدى. قارا كۆڭۈللەر ئاقىرىشقا باشلىدى. ھەقىقەت ئاشكارە مەيدانغا چىقتى.

ئەزىز قېرىنداشلار!

ئاگاھ بولۇڭلار. غەپلەت ئۇيقۇڭىزدىن كۆز ئېچىپ ئويغىنىش ۋاقتىڭلار كەلدى. ئالدامچى ۋە ھەم ئۇلارنىڭ ئىپلاس يالاقچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ چوڭ مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن باشقا چارە تاپالماستىن، ساددا كۆڭۈللۈك مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئارىلىرىغا غەيۋەت ۋە پىتنە سۆزلىرى تارىتىشى مۇمكىندۇر.

قېرىنداش ۋە ۋەتەنداشلار!

ۋەھشى دۈشمەنلەرنىڭ، ۋەتەن خائىنلىرىنىڭ ھەر تۈر، ھەر شەكىلدىكى زەھەر ئىغۋا قاتناشقان مىكىر-ھىيلىلەرگە ئالدانماڭىزلار. بىز مۇسۇلمانلار ۋە باشقا ۋەتەنداشلار بىر ئىتتىپاقتا بولۇپ، مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ، پۈتۈن مىللىتىمىز ۋە نەسىل-ئەۋلادىمىز ئۈچۈن ئازاتلىق يولىنى ئاچتۇق. باقلان قوزىنى يەپ ئۆگەنگەن ئاچ بۆرىدەك نەچچە يۈز يىللار مۇسۇلمانلار قېنىنى شوراپ، ئۇنىڭ تاتقىنى (تەمىنى) تېتىغان زالىم خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا ئەلۋەتتە رازى بولمايدۇ. دىنىنى، مىللىتىنى، ۋەتىنىنى ئۆزىنىڭ شەخسىيىتى ئۈچۈن قۇربان قىلغان خىيالپەرەس ۋە ۋىجدانسىز بىھىممەتلەر بۇ ئىشقا چىدىيالمايدۇ. «شىڭ جاڭ نەچچە يۈز يىلاردىن بېرى جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر ئۆلكەسى بولۇپ كەلگەن» دەپ ئۇيالماستىن مۇنداق يالغان سۆزنى ئۇيۇشتۇرۇپ: تارىخ يۈزىنى قارا قىلغۇچى قارا يۈزلەر تۆۋەندىكى ھەقىقىي پاكتلىق سۆزلەرنى ياخشى ئاڭلاپ كۆڭلىدە تۇتسۇن !

شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قەھرىمان بوۋىلىرىنىڭ قىقاس-چوقانلار بىلەن قىلغان ھۇجۇملىرىغا، ئۈزلۈكسىز بەرگەن زەربىلىرىگە چىدىيالماي، تاقەت كەلتۈرەلمەي، چىن ئەمەلدار، پادىشاھلىرى ئۆز ۋەتەنلىرىنى قوغداش مەقسىتىدە ئۈچ بىر مىڭ كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا بولغان جايىۋەن (جيايۈگۈەن) سېپىلى سەددىچىننى ياساپ، لاچىندىن قاچقان توشقاندەك سېپىل ئىچىگە كىرىپ ئېلىپ، ئاران جان باققانلىقىنى ئۇنۇتمىسۇن. بۇ ھەقىقەتنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇياتسىز يازغۇچىلىرى يوشۇرسىلارمۇ، پۈتۈن دۇنيا تارىخى بۇ ھەقىقەتكە گۇۋاھلىق بېرەلەيدۇ. كۈننى ئېتەك بىلەن ياپقىلى بولمايدۇ.

زالىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شۇم قەدەملىرى شەرقىي تۈركىستانغا يەتكەندىن بېرى، شەرقىي تۈركىستان خەلقلىرى باشلىرىدىن مەجبۇرىيەت ئاستىدا ئۈچ تۈرلۈك قارا دەۋر ئۆتكۈزدى: خانلىق دەۋرى، جاڭ جۇڭلۇق دەۋرى، شىڭ شىسەي دەۋرى.

بىرىنچى بولغان خانلىق دەۋرىدە مۇسۇلمانلار قاراڭغۇلۇقتا، قارا پاتقاق ئىچىدە نەچچە يۈز يىللاپ جان تالىشىپ، ئىلىم-مەرىپەتتىن، ئەدەب-ئەخلاقتىن پۈتۈنلەي يىراقلاشتى. بۇ دەھشەتلىك كۈنلەر، مۇدھىش ئەسىرلەر يالغۇز شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىدىلا بولماستىن، بەلكى پۈتۈن خىتاي تۇپرىقىدىمۇ ھۆكۈم سۈرمەكتە ئىدى. بۇ سۈپەتلىك قارا دەۋر ھۆكۈمىتى بولغان زالىم ۋەھشىيلەر بىز مۇسۇلمانلارغا نېمىلەرنى بېغىشلىدى، نېمىلەرنى يادىكار قالدۇردى، قايسى مەدەنىيەت، قايسى ھۈنەر سانائەتنى بولدۇردى؟ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بەخت-سائادىتىنى جۇڭگونىڭ قولىغا تاپشۇرغۇچى ئۆزىنىڭ ۋە پۈتۈن مىللەتنىڭ تەقدىرىنى جاڭ كەيشى «جانابلىرى»نىڭ ئىلتىپاتىغا باغلىق دەپ بىلگۈچى دىن ۋە مىللەت خائىنلىرى بۇنىڭغا جاۋاب ئېيتالامدۇ؟ «شەھەر-شەھەرلەردىكى كونا سېپىللار ، ھەر يۇرتتىكى بۇزۇلغان كونا، بۇزۇق، پاسكىنا يامۇللار قالدىغۇ» دەپ ئۇيالمىسا ئېيتالايدۇ. ئەدەب، ئەخلاق، دىيانەت تەرىپىدىن بىز مۇسۇلمانلارغا قىمارۋازلىق، ئوغرىلىق، يالغانچىلىك، بەڭگىلىك، ئەپيۇنكەشلىك، پاھىشىۋازلىق، قورققاقلىق، پاسكىنىلىق- پۈتۈن ئەخلاقسىزلىقلارنى ئۆگەتتى. مانا مۇشۇلارغا ئوخشاش ھاياتىمىز ئۈچۈن زەھەر بولغان ئىپلاسلىقلارنى ۋەتىنىمىز ۋە خەلقىمىزگە يادىكار قىلىپ قالدۇرۇپ كەتتى.

ئىككىنچىسى جاڭ جۇڭلۇق، جۇڭخا مىنگولۇق دەۋرى. «جۇڭخا مىنگو» دېگەن خىتايچە «جۇمھۇرىيەت» دېگەن بولىدۇ. جۇمھۇرىيەتنىڭ قانۇنىدا پۈتۈن خەلق ھوقۇقتا باراۋەر بولۇپ، كىمنىڭ قابىلىيىتى (ياراملىقى) بولسا، شۇنىڭغا خىزمەت تاپشۇرۇش لازىم بولسىمۇ، لېكىن ھۆكۈمەت دائىرەلىرىدە خىتايدىن باشقا كىملەر ئورۇن تاپتى! ئۆزىمىزلا ئەمەس ھەتتا خېتىمىزمۇ زالىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىدارەلىرىدە ھاقارەتلەندى، دەپسەندە بولدى. بۇ دەۋرمۇ ئالدىنقى دەۋرنىڭ قاراڭغۇلۇق تۈنلىرى، قايغۇلۇق كۈنلىرىنىڭ ياردەمچىسى-قوشۇمچىسى بولۇپ ئۇزىدى. بۇ دەۋردە زالىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قىلغان ۋەزىپىسى خانلىق دەۋرىدىكى مۇسۇلمانلارغا قىلغان زۇلۇم-تەقدىرلەرنى تولۇقلاش بولدى. شۇنىڭ بىلەن باراۋەر بۇ قارا دەۋردە ياشىغۇچى مۇسۇلمانلار جان تالىشىپ يۈرۈپ، ئۈچىنچى دەۋرگە ئارانلا ئېرىشتى.

ئۈچىنچى دەۋرنى شىڭ دۇبەن ئىستىبدات دەۋرى، ئالدامچىلار دەۋرى ياكى قانخورلار دەۋرى دەپ ئېيتساق ئەلۋەتتە خاتا دېمىگەن بولىمىز. چۈنكى، پۈتۈن مۇسۇلمانلار ۋە باشقا ۋەتەنداشلار بۇ ئۈچ تۈرلۈك دەھشەتلىك ئەھۋالنى ئۆز باشلىرىدىن كەچۈردى. بۇ دەۋرنىڭ كەلتۈرگەن، قىلغان جاپالىرى، دەھشەتلىك كۈنلىرى، زۇلۇم ئىستىبداتلىرى ئالدامچى قانخورلارنىڭ قىلغان ۋەھشىلىكلىرى ھەر كىمنىڭ كۆز ئالدىدا بولۇپ ئۇزغانلىقىدىن كۆڭۈل سەھىپەلىرىگە يېزىلىپ، ئۆچمەس خەت بولغانلىقتىن، يەنە تەكرار ئېيتىپ ئولتۇرۇشنى ھاجەت تاپمىدىم.

مۇسۇلمان قېرىنداشلار ۋە ۋەتەنداشلار!

ئەمدى شۇ قەدەر ئىشلار كۆز ئالدىمىزدىن ئۆتۈپ تۇرۇغلۇق، بېشىمىزدىن ئۆتكەن تەرجىمەھاللارنى كۆرۈپ تۇرۇغلۇق، يەنىمۇ ئالدانساق، ۋەھشىي دۈشمەنلەرنىڭ ئالدام خالتىلىرىغا تېخىمۇ چۈشسەك، ۋىجدانسىز خائىنلارنىڭ ياغلىما سۆزلىرىگە ئىشەنسەك ئۆزىمىز ۋە ئەۋلادلىرىمىزنىڭ بەخت-سائادىتىنى، بىز مۇسۇلمانلارنىڭ ھالاكىتىگە ئورا كولاپ تۇرغان دىن دۈشمىنى، خۇدا دۈشمىنى، خەلق دۈشمىنى بولغان جاڭ كەيشىنىڭ «ئىلتىپاتى»غا تاپشۇرساق، ئۆز قولىمىز بىلەن زەھەر ئىچكەن، ئۆز ئايىقىمىزغا كەكە چاپقان بولمايمىزمۇ؟! «يىلان چىققان تۆشۈككە قول سالماڭلار، زالىملارغا دوست بولماڭلار» دېگەن ئاللانىڭ ئەمرىگە، پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد سەللاللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ ھېكمەتلىك سۆزىگە قارشىلىق قىلغان بولۇپ، ئىككىلا دۇنيادا بىز مۇسۇلمانلارنىڭ يۈزىمىز قارا بولمامدۇ؟

ئەمدى بىز مۇسۇلمانلار ھېچ قاچاندا ئالدانمايمىز. يىلان چىققان تۆشۈككە كۆرۈپ تۇرۇپ قول سالمايمىز. ئەڭ ياخشىسى خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان يېرى ئۈستىدە ئويلىغان ھاكىمىيەت خىيالىنى مېڭىسىدىن چىقىرىپ تاشلاپ، ئۆزلىرىنىڭ ئانا ماكانى، ئەسلى ۋەتەنلىرى بولغان شىمالىي جۇڭگونى ياپون جاھانگىرلىكىدىن قۇتقۇزۇپ ئېلىش چارىسىنى قىلسۇن ! ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ باي، ئەڭ گۈزەل جايلىرىنى باغ-بوستان تاغلىرىنى ياپون جاھانگىرلىكىگە تاپشۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەسل ۋەتىنى-ئانا ماكانىغا باسقۇنچىلىق قىلىشتىن ئۇيالسۇن! ئىلىمسىز، مەدەنىيەتسىز خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئىستىبدادى ئاستىدا نەچچە يۈز يىللا ئېزىلىپ-يانچىلىپ كەلگەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ 95 پېرسەنت خەلقىنىڭ ئۆز ئازاتلىقى ئۈچۈن قىلغان سوقۇشىنى، ھەربىر مەدەنىيەتلىك، خەلقچىل ئىنسانىيەتپەرۋەر جاھان ھۆكۈمەتلىرى ھەقسىز، ئورۇنسىز دەپ تونۇماسلىقىغا ئىمانىمىز كامىل. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باشلىقى جاڭ كەيشى قانچىلىك كۈچ-غەيرەت تاپقان بولسا ئۆز ۋەتەنلىرىگە باستۇرۇپ كىرگەن دۈشمەنلىرىگە قارشى سوقۇشۇپ، ئۆز ۋەتەنلىرىنى بوشۇتۇپ ئېلىشى لازىم. بىز شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز ۋەتىنىمىزگە ئۆزىمىز ئىگە بولالايمىز. ئەسلى ئانا ماكانىمىزنى، نازۇ-نېمەتلىك، ئۈنۈملۈك تۇپرىقىمىزنى بىر تامچە قېنىمىز قالغۇچىلىك ساقلاپ ئالىمىز. ئۆزىنىڭ ۋە ھەم خەلقىنىڭ ھاياتىنى، بەخت-سائادىتىنى ئۇ جۇڭشىڭ- پۇ جۇڭشىڭ (ۋۇ جۇڭشىن) ئىلتىپاتىغا تاپشۇرغۇچى ئۈمىدسىز بىھىممەتلەرگە ھېچقانداق يول قويمايمىز. دىن ئىسلامنىڭ ھەقلىقى ئۈچۈن تۇتقان يولىمىزنىڭ راستلىقى ئۈچۈن ئەلۋەتتە دۈشمەنلىرىمىزنى شەك شۈبھىسىز يېڭەلەيمىز. خۇدا بىزگە ياردۇر.

مۇسۇلمانلار، دىن قېرىنداشلار، ئاگاھ بولۇڭلار. دانا بولۇڭلار. پات يېقىندا غالىبىيەتنىڭ ئەڭ ئاخىرقى چېكىگە يېتىپ، زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئانا ماكانىمىز، ئەسل ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىدىن تۈپ تومۇرى بىلەن يۇلۇپ تاشلايمىز. پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى قۇللۇقتىن، ئەسرلىكتىن ئازات بولۇپ، مۇندىن كېيىنكى نەسل-ئەۋلادلىرىمىزنى ئازاتلىققا چىقىرىپ، مەدەنىيەتلىك ئىنسانلار قاتارىدا ھوقۇقىمىزغا، ۋەتىنىمىزگە ئىگە بولۇپ، ئىسلام دىنىمىزنى كۆتۈرۈپ، بۇ دۇنيادا راھەتتە، ئۇ دۇنيادا جەننەتتە ياشايمىز.

وهوالمقصدالسلام عليكم

شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ رەھبىرى

ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى

ئېلىخان تۆرە

بېسىلىش ئورنى: ئازاد شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارباغاتاي ۋىلايەتلىك «خەلق ئاۋازى» گېزىت ئىدارەسىنىڭ باسماخانەسى. شەھرى چۆچەك.

مەنبە :  ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېكىتى .

ئۇلىنىشى :

https://www.akademiye.org/ug/?p=159809&fbclid=IwAR3wR3dk2SdwO2bU-Fa7KykNhtht4MezQWaCw0y_w-9tMtDp0pZ0uKYf4cM

تەييارلىغۇچى: تاران ئۇيغۇر

قوليازما مەنبەسى: ئۇيغۇر كىتاب تورى
ئۇلانما: http://www.uyghurkitap.com/book.php?id=a095d6e0e6db1ec4246cea56243afeab
بەت 1 2 3 4 ... 10