2020/11/27 18:25

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


تارىخ ۋە بۈگۈن « 30 - دېكابىر » :

يوللىغۇچى: سايرام ئوغلانى, 2020/01/01 14:50

ئالدىنقى تېما - كېيىنكى تېما

سايرام ئوغلانى



تارىختىكى بۈگۈن ( 30 ـ دېكابىر ) :

1066 ـ يىلى غارناتا(ھازىرقى ئىسپانىيىدە)مۇسۇلمانلىرى خان ئوردىسىغا ھۇجۇم قىلىپ، يەھۇدى ۋەزىر يۈسۈپنى دارغا ئېسىپ،غارناتا شەھىرىدىكى كۆپلىگەن يەھۇدى پۇقراسىنى ئۆلتۈرۋەتكەن.بۇ دەل «غارناتا قەتلىئامى»دۇر.

1673 ـ يىلى ئوسمانلى سۇلتانى ئەھمەد 3 ـ چى تۇغۇلغان.

1862 ـ يىلى ئامېرىكىنىڭ داڭلىق ئۇرۇش پاراخوتى كۈچلۈك بوراندا چۆكۈپ كەتكەن.

1922 ـ يىلى 30 ـ دېكابىر لېنىننىڭ كۈچلۈك تەشەببۇسى بىلەن سوۋېت سوتسيالستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى دۇنياغا كەلگەن.
(1923 ـ يىلى 29 ـ ئۆكتەبىر ئەسلىدىكى كونا ئوسمان ئىمپىرىيىسى ئىسمىنى تۈركىيە دەپ ئۆزگەرتكەندىن كېيىن،سوۋېت دائىرىلىرى دەرھال تۈركىستان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتىنى پارچىلاپ،5مىللىي رېسپۇبلىكىغا بۆلۈپ تاشلاپ،1924 ـ يىلى 6 ـ ئىيۇلدىن باشلاپ، تۈركىستان نامىنى قەتئىي مەنئىي قىلغان).

1963 - يىلى 30 - دېكابىر پولاتبەگ تۇغۇلغان. بۈگۈن پولاتبەگنىڭ تۇغۇلغان كۈنى ئىدى راس . ئالدىراشچىلىقتا ئۇنتۇپ قاپتۇق . ( 1963 - 30 - دېكابىر). ئەمدى 2020 - يىلى 26 - ئاپرىل تاشقى ئىشلار ۋەزىرى بولغانلىقىنىڭ 4 يىللىق كۈنىدە قۇتلۇقلاپ قويايلى .

1972  ـ يىلى ئامېرىكا ئارمىيىسى شىمالىي ۋېيتنامنى قاتتىق بومباردىمان قىلىشنى توختاتقان.(ۋېيتام ئۇرۇشى 1965باشلانغان).

1993 ـ يىلى ئىسرائىلىيە بىلەن ۋاتىكان ئارىسىدا رەسمىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىلغان.( بۇنىڭدىن سەل ئىلگىرى رىم پاپاسى پەتىۋا چىقىرىپ « بارلىق خىرىستىئانلارنىڭ مەسىھ ئەيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قېنىدىن كېچىپ،يەھۇدىلارنى ئەپۇ قىلىشى،يەھۇدى مىللىتىنىڭمۇ خىرىستىئانلاردىن ئۆچ ئالماسلىقى توغرىلىق كېلىشىم تۈزۈپ،ئاز كەم ئىككى مىڭ داۋام قىلغان يەھۇدى VS خىرىستىئان دۈشمەنلىكىگە خاتىمە بەرگەنىدى 1993»).

2006 ـ يىلى 30 ـ دېكابىر ئىراق سابىق رەئىس جۇمھۇرى سادام ھۈسەيىن دارغا ئېسىلغان.(2016 ـ يىلى ئامېرىكا پېرزدېنتى دونالد ترامپ،12يىللىق ھارپىسىدا ئىراقنى خۇپيانە زىيارەت قىلدى.تۈنۈگۈن بىر تۈركۈم ئامېرىكا ئەسكىرى تەڭلا ئىراق ۋە سۈرىيەدىن چېكىنىشكە باشلىدى).

2009 ـ يىلى ھېندونېزىيە پېرزدېنتى ئابدۇراخمان ۋاپات بولغان.

2010 ـ يىلى ئىسرائىلىيە تەپتىش مەھكىمىسى سابىق پېرىزدېنت موشىي كاتساپنى ئىلگىرى بىللە ئىشلىگەن ئاياللارغا جىنسىي پاراكەندىچىلىك سالغان دەپ ئەيىپلىگەن.

سايرام ئوغلانى

2018/12/30 ـ دېكابىر  مۇزلىغان شەھەر

2019 - يىلى ئامېرىكا ھەربىي بازىسى شىئە قوراللىقلىرىنىڭ راكېتا ھۇجۇمىغا ئۇچراپ بىر ئوفېتسىر قازا قىلغاندىن كېيىن ئاخشام كەچ ئىراق ۋە سۈرىيەدە ئۇلارنىڭ نىشانلىرىغا زەربە بەرگەن . بۈگۈن باندىتلار بايانات ئېلان قىلىپ ، ئامېرىكىنى ئىراق ۋە سۈرىيەنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرغان . ئوتتۇرا شەرقتە باندىتلارغا قارشى كەيپىيات كۆتۈرۈلۈشى بىلەنلا باندىتلارمۇ ئوتتۇرا شەرقتىكى قورچاقلىرىنى مۇشۇنداق يوقىلاڭ باھانىلەر بىلەن قوللاش سالمىقىنى كۈچەيتىپ ، ئوبرازىنى ياخشىلاش كويىدا بولماقتا .

موسكۋا تەرەپ  «ئامېرىكا ئاخشامقى ھۇجۇمىنى ئالدىن بىزگە دېمىدى » دەپ خاپا بولغان . بەلكىم بۇ ئاجىز باياناتمۇ باندىتلارنىڭ بىر سەكرەپلا رۇسىيەنىڭ ئالدىغا ئۆتۈۋېلىپ ، ئەرەب قورچاقلىرىغا تەسەللىي بېرىشىنىڭ سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن .

2019 - يىلى موللا ئەلى خامىنىي سادام دارغا ئېسىلغانلىقىنىڭ 13 يىللىق خاتىرە كۈنىدە :« ئۆزىنى مەڭگۈ قۇدرەتلىك دەپ قارايدىغان ، ئۆزىنى ئەبەدىي كۈچلۈك چاغدايدىغانلار سادام ھۈسەيىنگە ، مۇھەممەد رىزا پەھلىۋىگە ۋە سوۋېتلەر ئىتتىپاقىغا قارىسۇن ! » دەپ بايانات ئېلان قىلغان .
سادام 2006 - يىلى 30 - دېكابىر سەھەر ، يەنى قۇربان ھېيت نامىزىدىن ئازراق بۇرۇن دارغا ئېسىلىپ ، شىئەلەر ئۈچۈن قۇربانلىق كالا بولغان ئىدى . بۈگۈن خامىنىي يۇقىرىقى ئۈچ دۈشمىنىنى ئۇستىلىق بىلەن شېپى كەلتۈرۈپ، ئۆزىنىڭ ئۇلار ئۈستىدىكى غەلبىسىنى كۆز - كۆز قىلىۋالغان .
بۇ قېرىنىڭ سىياسەت ئويناش ماھارىتى خېلى يۇقىرى . ئەمدى بىزدىكى ئۈمۈدسىزلەر ( تاپ پۇرايدىغانلار ) دىققەت. « ئۆزىنى تەڭداشسىز ۋە يىقىلماس چاغلايدىغان باندىتلار شېڭ شىسەيگە ، سىتالىنغا ۋە باشقا تەقدىرداش كومپارتىيە گۇرۇھلىرىغا قارىسۇن ! » .

2019 - يىلى مىسىر ئەمدى دىنىي ئورگانلىرى ئارقىلىق ھۇجۇمغا ئۆتتى. مىسىر پەتىۋا ئورگىنى :« تۈركىيەنىڭ تېررورچىلارنى يۆتكىشى لىۋىيەنى ئىككىنچى سۈرىيەگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ » .

ئەردوغان لىۋىيەگە ئەسكەر ئەۋەتىش ھەققىدىكى تەلەپكە ھازىر ناماز شامدىن كېيىنلا تەستىق سالدى . ئەمدى بۇنى پارلامېنت ئۆگۈنلۈككە ماقۇللىسىلا ئۇرۇش باشلىنىدۇ .

ئەردوغاننىڭ نامىغا تەققاسلانغان « راكېتا بوزدوغان » ئۇتۇقلۇق سىناق قىلىنغان . بۇ تۈركىيە ئۆزى ياساپ چىققان راكېتا بولۇپ ، كۆپلەپ ئىشلەپچىقىرىلىشقا باشلايدىكەن .

2019 - يىلى تۇنىس نەچچە كۈن بۇرۇن پىرىزىدېنتى ئوچۇق - ئاشكارا خەلقىمىزگە ھېسداشلىق قىلغاندىن كېيىن ۋە ئەردوغاننىڭ تۇنىس زىيارىتىدىن كېيىنلا باندىتلار تۇنىسقا زور مىقداردا مەبلەغ سالماقچى بولغان . ئۇلار يەنىلا پۇل ئارقىلىق بۇ ئەلنى ئۆزىگە تارتماقچى بولسا كېرەك . ئەمما تۇنىس تەرەپ ھازىرچە بۇ تەكلىپكە جاۋاپ قايتۇرمىغان .

2019 - يىلى باندىتلارنىڭ ئادەم قانۇنسىز كىلون بوۋاق پەيدا قىلغان شايكىسى سىرلىق ھالدا يوقاپ كەتكەن . بۈگۈن ئۇنىڭ ئۈچ يىل قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان خەۋىرى ئوتتۇرىغا چىققان . شۇنىسى ئېنىقكى ، باندىتلار ئۇنى ئاللىبۇرۇن مۇشۇ تۈردىكى مەخپىي خىزمەتكە مەسئۇل قىلىپ بولدى .
پەن - تېخنىكا ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە ئىنسانلىقتىن نېسىۋىسى بولمىغان باندىتلارنىڭ قولىغا چۈشسە قانداق بولىدىغىنىنى بىزدەك ياخشى بىلىدىغان خەخ بولمىسا كېرەك ! ئۇخلايلى ، ياكى داۋاملىق يالغاندىن ئۇخلىغان بولۇۋالايلى ! خەلقىمىزدىن زورلاپ ئالغان د ن ئا ئۇچۇرلىرى ئارقىلىق خەلقىمىزنى « تاشقى پېلانت ئادەملىرىگە ئايلاندۇرۇپ قويغاندا ھەر كۈنى مىڭ ئۆلۈپ ياشايدىغان گەپ . بۇندىن كېيىن بىر مىنۇتلۇق بىخۇتلۇقنىڭ بەدىلى ھەر سىكۇنت پىچاقسىز بوغۇزلىنىش بولىدۇ » .

2019 - يىلى كىم بودەك : « ئاچ قالدۇق . دوللار ترامپ گۆش شورپا بەرمىسە، خىتاينىڭ قوينىغا كىرىپ شوۋىگۈرۈچ ئىچىمىز » دەيدۇ مانا .

نەنسى پىلوسىنىڭ ئوغلىنىڭمۇ ئۇكرائىنادىكى چىرىكلىك سەتچىلىكىدە نېسىۋىسى بارلىقى ئوتتۇرىغا چىققاندىن كېيىن دوللار ترامپ مەغرۇر ھالدا : « ھە نەنسى ئەمدى قىلىڭە گېپىڭىزنى !؟» دەپ مازاق قىلغان .

نەيرەڭۋاز خۇاۋېي ئوپپو بىلەن بىرلىشىپ ، ھىندىستاندىكى 150 كە يېقىن مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ گوگل چەكلەپ قويغان تېخنىكىنىڭ ئورنىنى باسىدىغان يېڭى تېخنىكىغا ئېرىشىپ ، ئاسىيادا ئاندرويد دەۋرىنى ئاخىرلاشتۇرماقچى بولغان . ئورۇس تېخنولوگىيە مۇتەخەسسىسى بۇنى پۈتۈن دۇنياغا نىسبەتەن خەتەرلىك يۈزلىنىش دېگەن . ئەگەر ئۇلار ئۇتۇق قازانسا يالغۇز ئاسىيا قىتئەسىلا ئەمەس ، پۈتۈن دۇنياغا يامرايدىغانلىقىنى پەرەز قىلغان . بۇ ھالەتتە ھېچقانداق دۆلەت بۇنىڭغا قارشى ھېچ ئىش قىلالمايدىكەن .
خۇاۋېي 2019 - يىلنىڭ ئالدىنقى ئۈچ چارىكىدە دۇنيا ئەقلىفون بازىرىنىڭ 20% نى كونترول قىلغان بولۇپ، ئامېرىكا باشلىق تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭ جازاسى ئارقىلىق پەسكويغا چۈشكەنىدى .

ساراي - ئۆيلەرنى چېقىشمۇ ئۇرۇش جىنايىتى ئىكەنغۇ مانا !؟
ئۆيى چېقىلغانلار ئۆيۈڭلارنىڭ تەپسىلىي ئۇچۇرلىرىنى تەق قىلىپ قوياسىلەر . خەلقئارا قانۇندا ئېغىر سانىلىدىغان جىنايەتلەرنىڭ بىرى دەپتۇ . بۇنىمۇ قىلالمايدىغان نانقېپى ئادەملەر بولسا ياخشىسى ئۆلۈۋالسۇن بۇنداق ياشىغۇچە .
باندىتلارنىڭ ھەممە جىنايەتلىرىنى تولۇق پاش قىلىش كېرەك! بىرلا تېمىغا كىرىشىۋالساق دۈشمەنلەر ئاسانلا باھانە كۆرسىتەلەيدۇ . ھەممە جىنايىتىنى بىر - بىرلەپ كۆرسەتسەك ھەممىگە ئورۇنلۇق باھانە كۆرسىتەلىشى ناتايىن .

2019 - يىلى مېكسىكىنىڭ داڭلىق تېلېۋىزىيە چولپىنى سىباستىيان فايرات چوشقا گۆشى يېگەندىن كېيىن ئۆتكۈر ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملىنىپ بۈگۈن ئۆلۈپ كەتكەن . سەھىيە ۋازارىتىنىڭ ئېيتىشىچە ئۇ يېگەن چوشقا گۆشى بۇزۇلغان ياكى سۈپىتى ناچار بولۇشى مۇمكىن ئىكەن . ئۇلار ھەتتا چولپىنىمىزمۇ يۇقۇملىنىپ ئۆلدى ، شۇڭا بۇ ۋىرۇس ھەممىگە يۇقۇشى ئېنىق دېيىش ئارقىلىق ئاۋامنى ناچار چوشقا گۆشىدىن ئاگاھلاندۇرغان . ئوخشاش ئەھۋال ۋەتىنىمىزدە سادىر بولغان بولۇپ ، باندىتلار بۇزۇلغان چوشقا گۆشلىرىنى مەجبۇرىي يېگۈزگەن خەلقىمىزدە يۈزى ۋە بوينىدىن يامان سۈپەتلىك ئۆسمە تېشىپ چىقىپ ، ئۇزۇن ئۆتمەي ۋاپات بولغانىدى .
چۈنكى مەينەت باندىتلار ھەتتا پاكىز ۋە يېڭى چوشقا گۆشىنى ئۆزى يەپ ، ۋىرۇسلۇقلىرىنى خەلقىمىزگە زورلاپ يېگۈزمەكتە . خەلقىمىزنى ئىمكان بار قانۇنلۇق ۋە سىلىق ئۇسۇل بىلەن يوقىتىش ئۈچۈن باندىتلار ۋاستە تاللاپ ئولتۇرمايدۇ . ئەھۋال شۇنداق تۇرسا ، بىزگە ۋاستە تاللاپ نېمە كەپتۇ !؟

2020 - يىلدىكى كەسكىن ۋەزىيەت ھەققىدە :

دۇنياۋى مەشھۇر ژۇرنال 2020 - يىلى دۇنيادىكى بەش ئورۇندا تاسادىپىي ھالدا 3 - دۇنيا ئۇرۇشى باشلىنىپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى . ئۇلار تۆۋەندىكىچە

1 . ئىران - ئىسرائىلىيە ئۇرۇشى : كۆلىمى پۈتۈن ئوتتۇرا شەرقنى قاپلايدۇ . بۇ ئۇرۇشتىن ئەڭ چوڭ پايدىنى ئورۇسلار بىلەن خىتايلار ئالىدۇ .

2 . تۈركىيە : تۈركىيە بىلەن ئامېرىكا مۇناسىۋىتى بۇزۇلسا، ياكى تۈركىيە بىرەر دۆلەتتە ئۇرۇش پاتقىقىغا پېتىپ قالسا پۈتۈن ئوتتۇرا شەرقنى قاپلىغان ئۇرۇش پارتلىشى مۇمكىن .ئورۇسلار ، ئىران ۋە سەئۇدى جەمەتىگە بايرام بولىدۇ .

3 . كەشمىر : كەشمىر خەلقى ھەل قىلالمىغان ئىشلارغا پاكىستاندىكى قوراللىقلار قول تىقسا ، ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئۇرۇشقا كىرىدۇ . خىتاي پاكىستاننىڭ بەدىلىگە ھىندىستاننى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدۇ .
بۇلار ئارىسىدا يادرو ئۇرۇشى پارتلاپ قېلىشى مۇمكىن .

4 .  كورىيە يېرىم ئارىلى : كىم بودەكنىڭ چېكىدىن ئاشقان قىلمىشلىرى ئۈچ دۆلەت ئىچىدىن بىرىنىڭ چىدىماي ئوق چىقىرىپ قېلىشى بىلەن شەرقىي ئاسىيانى قاپلىغان كەڭ كۆلەمدىكى ئۇرۇشنى پەيدا قىلىدۇ . خىتايلار 1950 - يىلدىكى تاكتىكىسىنى قايتا ئىشلىتىشى مۇمكىن . بۇ يەردىكى ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىنى مۆلچەرلەش قىيىن .

5 . جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى : بۇ جايدىكى ئۇرۇش پارتلاش ئېھتىماللىقى سەل تۆۋەنرەك . چۈنكى ئامېرىكا كېلەر يىلى سايلام بىلەن ئالدىراش . ئەمما خىتايلار مەجبۇر قىلسا بۇ ئۇرۇش پۈتۈن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانى قاپلىغان كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىشى مۇمكىن .

خۇلاسە قىلغاندا ، ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئەقىللىق دۆلەت. ھەرگىزمۇ ئىككى ئورتاق مەنپەئەتلىك دۆلەت تۈركلەر بىلەن ئەرەبلەرنى قويۇپ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش ئۇرۇشىنى قىلمايدۇ . ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىراننىڭ يوقىلىشى ئوتتۇرا شەرقنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ ، ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ تېز بىرلىشىۋېلىش خەۋپىنى كۈچەيتىۋېتىدۇ . شۇڭا چوڭ كۈچلەر بۇ ئۇرۇشقا توسالغۇ بولالايدۇ .

تۈركىيەمۇ يامان ئەمەس قۇۋ دۆلەت . ئالدىراپ ئۆزىنى پاتقاققا تاشلىمايدۇ . ئامېرىكا بىلەن دۈشمەنلىشىپ قېلىش ئېھتىمالىمۇ تۆۋەن . چۈنكى ئۇنىڭ ھەيۋىسى ئامېرىكا بىلەن بىر سەپتە ناتو دۆلىتى بولغانلىقىدا . شۇڭا تۈركىيە تۇنجى بولۇپ دۇنيا ئۇرۇشىنى قوزغىشى مەنتىقىگە ئۇيغۇن ئەمەس.

ئەمدى كېيىنكى ئۈچ ئورۇن بولغان « كەشمىر » ، « كورىيە يېرىم ئارىلى » ، « جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى » غا كەلسەك، بۇ يەردىكى ئۇرۇشتىن قېچىپ قۇتۇلۇش مۇمكىن ئەمەس . چۈنكى ئۇزۇن مەزگىللىك زىددىيەت ياراشتۇرغىلى بولماس ھالغا كەلدى . باندىتلار بۇنى بىزدىن ياخشى بىلىدۇ . شۇڭا بۇ ئۇرۇشقا زورلىنىپ قېلىشتىن ئىلگىرى قوپىدا بار ئىمكانلار بىلەن خەلقىمىزنى ئاساس قىلغان ئەڭ چوڭ كېلەچەك دۈشمەنلىرىنى ھەر خىل باھانىلەر بىلەن يوق قىلىپ ، ئاندىن تەۋەككۈلچىلىك بىلەن كۆزى يەتمەيدىغان بىر مەيدان ۋاقىتسىز ئۇرۇشقا كىرمەكچى بولۇۋاتىدۇ .

شۇڭا ئۇخلاپ ياتماسلىق لازىم . باندىتلارنىڭ ئىچىدىن چۇۋۇلماسلىقى خەلقىمىزنىڭ تالاپىتىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ . شۇڭلاشقا ئەگەر تاسادىپىي ئۇرۇش باشلىنىپ قالسا ، ھەممە تەرەپتىن تەڭلا ھۇجۇم قىلىپ ، ئۇنى مىدىرلىيالماس ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش كېرەك . ئورۇسلار پۈتۈن يەر شارىنىڭ توكىنى توختىتىپ قويۇش تەجرىبىسىدە ئۇتۇق قازاندى . بىزدىن يەر شارىنىڭ ئەمەس ، باندىتلارنىڭ تورىنى توختاتقۇچىلىك بىرى چىقامدۇ !؟

ۋەتىنىمىزدىكى ئەڭ داڭقى مەشھۇر ۋە كۈچلۈك تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بولغان خوتەن قاراقاش خەلقىنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلار تىزىملىكى ئاشكارىلىنىپ ئۇدا 33 كۈنگىچە يۇرتداشلىرى ، ئۆلىمالىرى ، زىيالىلىرى ، ۋە باشقا جامائەت ئەرباپلىرى تۈگۈل ، ئۆزىنىڭ قېرىنداشلىرى ۋە ئاتا - ئانىلىرىغا ئىگە چىقىپ ئون مىڭ چاقىرىم يىراقلىقتىن باندىتلارنىڭ يولسىزلىقىغا چوقان كۆتۈرۈشكە جۈرئەت قىلالمىغان ، ئادەتتە پونى ئاسماندا ئاتىدىغان توخۇ يۈرەك ئىنسانلار كۆپ سانلىق بولغان مۇھاجىرەتتە يۇقىرىقى ئىشلاردا قانچىلىك ئورنىمىز بولماقچى ئىدى . دۇنيا ئەللىرى ھەر جەھەتتىن قوراللىنىش سالمىقىنى كۈچەيتتى . چۈنكى ئۇرۇش دېگەن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان تەقدىرگە ئايلاندى . ئەسىر ھالقىغان ناھەق كېلىشىملەر پەقەت ئۇرۇش ئارقىلىقلا ئەمەلدىن قېلىشى مۇمكىن . ئۇخلايلى قېنى ، قاچانغىچە تاشپاقىدەك تۈگۈلۈپ ، توشقاندەك يۈز يىل ياشاپ قالالايدىكەنمىز !؟ كۆرۈپ باقايلى !

«قىممەت قارىشى» دېگەن نېمە؟

ئەركىن سىدىق

2018-يىلى 12-ئاينىڭ 30-كۈنى

يېقىندا بىر قېرىندىشىمىز ئۆزىنىڭ فېيىسبۇك (يۈز دەپتىرى) تېمىغا «شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مۇھىم قىممەت قاراشلىرى قايسىلار؟» دېگەن سوئالنى تاشلىدى.  كېيىن باشقىلارنىڭ تەكلىپى بىلەن ھېلىقى سوئالنى «سىياسىي قىممەت قاراشلىرى» ۋە «ئىجتىمائىي قىممەت قاراشلىرى» دەپ ئىككىگە بۆلدى. مېنىڭچە بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئانچە ئاسان ئەمەس بولۇپ، ئۇنى ئوخشىمىغان كاتېگورىيەگە ئايرىغانغا قارىغاندا ئوخشىمىغان دەۋرگە ئايرىش ئىشنى بىر ئاز ئاسانلاشتۇرىدۇ.  مەن بۇ يازمامدا ئالدى بىلەن «قىممەت قارىشى» نىڭ نېمە ئىكەنلىكى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە بېرىپ، ئاندىن ئۇيغۇرلارنىڭ قىممەت قاراشلىرىنى قايسى دەۋرلەرگە بۆلسە ئەڭ مۇۋاپىق بولىدىغانلىقى ھەققىدە توختىلىمەن. 

ئادەتتە «قىممەت قارىشى» ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان نەرسىلەر ناھايىتى كۆپ بولۇپ، پەقەت ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئاساسلىقلىرى ئۈستىدە گەپ بولۇنغاندا ئۇلارنى «يادرولۇق قىممەت قارىشى» دەپ ئاتىسا مۇۋاپىق بولىدۇ.  ئادەتتە بىر ئادەم، بىر گۇرۇپپا ئادەم، بىر تەشكىلات، بىر خەلق ياكى بىر مىللەت، ھەمدە بىر دۆلەتنىڭ ئۆز ئالدىغا ئايرىم-ئايرىم يادرولۇق قىممەت قاراشلىرى بار بولىدۇ. 

يادرولۇق قىممەت قارىشى دېگىنىمىز بىر ئادەم ياكى بىر تەشكىلاتنىڭ ئاساسىي ئەقىدىلىرى ياكى يېتەكچى پرىنسىپلىرىدىن ئىبارەت.  بۇنداق يېتەكچى پرىنسىپلار كىشىلەرنىڭ ئىش-ھەرىكىتىنى كونترول قىلىدۇ، ھەمدە كىشىلەرگە نېمىنىڭ توغرا، نېمىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.  يادرولۇق قىممەت قاراشلىرى ھەر بىر شىركەتنىڭ توغرا يولدا مېڭىشىغا، ھەمدە بىر تەۋرەنمەس نىشاننى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈپ، شۇ ئارقىلىق شىركەتنىڭ تۈپ غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىغىمۇ ياردەم قىلىدۇ.

قىممەت قارىشى ئۆز رولىنى ئەڭ كۈچلۈك دەرىجىدە جارى قىلدۇرىدىغان ئەھۋاللارنىڭ بىرى ئۆزىگە ھەمراھ ئىزدەۋاتقان قىز-يىگىتلەردە كۆرۈلىدۇ. يەنى، سىز بىر ياشتىن نېمە ئۈچۈن قارشى جىنسلىق يەنە بىر ياشقا كۆيۈپ قالغانلىقىنى سورىسىڭىز، كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۇ يەنە بىر ياش بىلەن ئوخشاش قىممەت قارىشىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ ياشنىڭ بۇنداق ۋاقىتلاردا كۆزدە تۇتقىنى ئۆز ئۆمرىنى قانداق ئۆتكۈزۈشى كېرەكلىكى ھەققىدىكى يادرولۇق قىممەت قاراشلىرى ياكى ئىچكىي ئەقىدىلەردىن ئىبارەتتۇر.

كىشىلەردە بار بولغان ھايات ھەققىدىكى يادرولۇق قىممەت قاراشلىرىنىڭ مۇنداق مىساللىرى بار:

--ئاللاھقا بولغان ئەقىدە، ياكى بىر دىنىي ئىنستىتۇتقا تەۋە بولۇش ئىستىكى

--ئائىلىنى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويۇش كۆز-قارىشى

--سەمىمىيلىك ئەڭ مۇھىم پرىنسىپ، ۋە باشقىلارنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسى تىرىشىپ قولغا كەلتۈرىدىغان نەرسە، دېگەن كۆز-قاراش

--خىزمەت بىلەن تۇرمۇش ئوتتۇرىسىدا بىر ساغلام تەڭپۇڭلۇق بولۇشى كېرەك، دېگەن كۆز-قاراش

بالىلىرىنىڭ بىر ياخشى ھايات كەچۈرۈشى ئۈچۈن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنىڭ قەلبىدە مۇشۇ خىلدىكى ئىجابىي يادرولۇق قىممەت قارىشىنى يېتىلدۈرۈش ئۈچۈن تىرىشىدۇ.

يادرولۇق قىممەت قارىشى داۋاملىق ئىجابىي بولۇۋەرمەيدۇ. بەزى كىشىلەرنىڭ شەخسىيەتچىلىكى ياكى پىخسىقلىقىمۇ يادرولۇق قىممەت قارىشى بولۇپ، ئۇلار باشقىلارنىڭ تۇرمۇشىنى ئاشۇنداق سەلبىي قىممەت قارىشى بىلەن كونترول قىلماقچى بولىدۇ.

شىركەتلەرنىڭمۇ قىممەت قارىشى بار بولۇپ، ئۇ بەزىدە «نىشان باياناتى» (mission statement) دەپ ئاتىلىدۇ. مەسىلەن،

--مۇھىتنى بۇلغىماي ئىش ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن تۇرغۇزغان قائىدە-تۈزۈملەر

--يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئەڭ ئېگىز سەۋىيىگە يېتىش ئۈچۈن تۇرغۇزۇلغان ۋەدە. ئالما شىركىتى ئەنە شۇنداق ۋەدىنى ساقلايدۇ.

--بارلىق ئىنسانلار ئۈچۈن ياخشى ئىش قىلىپ بېرىش ۋەدىسى. گۇگۇل شىركىتى ئەنە شۇنداق ۋەدىنى ساقلايدۇ.

--تەلەيسىزلەرگە ياردەم قىلىش ۋەدىسى. ئامېرىكىدىكى تومس ئاياق شىركىتى سېتىلغان بىر جۈپ ئاياغنىڭ مۇكاپىتى سۈپىتىدە باشقا بىر جۈپ ئاياغنى ھاجەتمەن كىشىلەرگە سوۋغا قىلىدۇ.

--كۈچلۈك جامائەت بەرپا قىلىش ۋەدىسى. مەسىلەن، شېل (Shell) نېفىت شىركىتىنىڭ باش شتابى ئامېرىكىنىڭ تېكساس شتاتىدا بولۇپ، ئۇ ئوقۇش سۈپىتىنى ياخشىلاش ئۈچۈن تېكساس ئۇنىۋېرسىتېتىغا نەچچە مىليون دوللار پۇلنى ئىئانە قىلىدۇ.

يادرولۇق قىممەت قارىشىنىڭ تۈرلىرى ناھايىتىمۇ كۆپ بولۇپ، ئايرىم شەخسلەردە بار بولىدىغان قىممەت قاراشلىرىنىڭ تۆۋەندىكىدەك مىساللىرى بار:

--ئىشەنچىلىك بولۇش

--مەسئۇلىيەتچان بولۇش

--ساداقەتمەن بولۇش

--ئۆزىنى ئاتاش

--يېڭىلىققا قۇچاق ئاچىدىغان بولۇش

--ئىزچىل بولۇش

--سەمىمىي بولۇش

--ئۈنۈمدار بولۇش

--ئىجادكار بولۇش

--يۇمۇرلۇق بولۇش

--يۈكسەك قىزغىنلىققا ئىگە بولۇش

--تەۋەككۇل قىلىش روھىغا ئىگە بولۇش

--باشقىلارنى ئىلھاملاندۇرالايدىغان بولۇش

--ئىجابىي بولۇش

--ئۈمىدۋار بولۇش

--باشقىلارنى ھۆرمەتلەش

--بەدەننى ساغلام تۇتۇش

--جۈرئەتلىك بولۇش

--ئوقۇشقا قىزىقىدىغان بولۇش

--باشلىغان ئىشىدىن ۋاز كەچمەيدىغان بولۇش

--ۋەتەنپەرۋەر بولۇش

--باشقىلار ئۈچۈن خىزمەت قىلىش

--مۇھىتنى ئاسرايدىغان بولۇش

باشقىلارنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشىنى ئۇلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتىدىن بايقىۋالغىلى بولىدۇ. يەنى، باشقىلارنىڭ دېگىنى ھېساب ئەمەس، قىلغىنى ھېساب.

بەزى كىشىلەر ئۆزلىرى ئۈچۈن مەخسۇس يادرولۇق قىممەت قاراشلىرىنى تاللىمايدۇ ياكى تۇرغۇزمايدۇ.  ئۇلاردىكى قىممەت قاراشلىرى ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى ۋە ئۆز ئەتىراپىدىكى جامائەت تەرىپىدىن ئۇلارنىڭ قەلبىدە يېتىلدۈرۈلگەن بولىدۇ.

ئامېرىكىلىقلارنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشى ھەققىدە بىر-بىرىدىن ئازراقتىن پەرقلىنىدىغان بايانلار مەۋجۇت بولۇپ، جەمئىيەتشۇناس روبىن ۋىللىيەمس (Robin Williams) ئامېرىكىدىكى ئاساسىي قىممەت قاراشلىرىنى مۇنداق خۇلاسىلەيدۇ: نەتىجە يارىتىش، ئۈنۈمدارلىق، ماددىي جەھەتتىكى راھەتچىلىك، مىللەتپەرۋەرلىك، باراۋەرلىك، ۋە ئىلىم-پەن ۋە تەپەككۇرنى دىنىي ئېتىقادتىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇش.  كۆپلىگەن ئامېرىكىلىقلار ئورتاق ئېتىراپ قىلىدىغان، ۋە ئامېرىكىنىڭ تارىخىدا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان مۇنداق بىر قىسىم ئىدېئال ۋە قىممەت قاراشلىرىمۇ بار: ئەركىنلىك، ئىندىۋىدۇئاللىق، پراگماتىزم، خالىسانە ياردەم، ھەرىكەتچانلىق، ۋەتەنپەرۋەرلىك، ئالغا بېسىش، ۋە ئامېرىكا غايىسى ياكى ئامېرىكا چۈشى.  مەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ قىممەت قاراشلىرىنى ئايرىم بىر پارچە ماقالىدە تەپسىلىيرەك چۈشەندۈرۈشۈم مۇمكىن.

مېنىڭچە ئۇيغۇرلارنىڭ قىممەت قارىشى ھەققىدە ئىزدىنىدىغانلار دەۋرنى كەم دېگەندە مۇنداق 4 كە بۆلۈپ، ئايرىم-ئايرىم قاراپ چىققىنى ياخشى:

(1) ئۇيغۇرلار ئوتتۇرا ئاسىيانى سورىغان دەۋر: 8-ئەسىردىن 14-ئەسىرگىچە

(2) ئۇيغۇرلار چېكىنگەن دەۋر: 14-ئەسىردىن 20-ئەسىرگىچە

(3) كوممۇنىستىك خىتاي ھاكىمىيىتىگە مۇستەملىكە بولغان دەۋر: 1949 - 2017-يىلىغىچە

(4) 2017-يىلىدىن باشلانغان دەۋر

مېنىڭچە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار بۇنىڭدىن كېيىن قانداق ياشىشى كېرەكلىكى ھەققىدە يۇقىرىدىكى 1-دەۋردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قىممەت قاراشلىرىدىن ناھايىتى قىممەتلىك ئىدىيىلەرگە ئىگە بولالايدۇ. 4-دەۋر ئۈچۈن ئاساسەن چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار كۆزدە تۇتۇلغان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ دەۋردىكى قىممەت قاراشلىرىنى تۆۋەندىكى 3 چوڭ گۇرۇپپىغا تەۋە كىشىلەرنىڭ قىممەت قاراشلىرى ئاساسىدا تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشقا بولىدۇ: (1) داۋا سېپىدىكى خەلقئارا سىياسەت، خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە خەلقئارا قانۇن ئىلىملىرىدىن بىر ئاز خەۋىرى بار كىشىلەر.  (2) داۋا سېپىدىكى يۇقىرىدىكى ئىلىملەردىن ئانچە خەۋىرى يوق كىشىلەر. (3) دېموكراتىك ۋە تەرەققىي قىلغان غەرب ئەللىرىدە زادىلا ياشاپ باقمىغان، ھەمدە ئۇ ئەللەرنى ئاساسەن چۈشەنمەيدىغان دىنىي ئۆلىما ۋە دىنىي زىيالىيلار.  بۇ 3 گۇرۇپپىدىكى كىشىلەرنىڭ قىممەت قاراشلىرىدا ناھايىتى زور پەرقلەر بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ھازىر مىللەتنىڭ بېشىغا كەلگەن ئېغىر پاجىئەنى يوق قىلىش ۋە مىللەتنىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتىش جەھەتتىكى ئەمەلىي نەتىجىلەرنى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ.  بەزىلىرى بولسا ئەمەلىي نەتىجىلەر بىلەن ئاساسەن ھېسابلاشماي، قۇرۇق شوئارنى «داۋا» ھېسابلايدۇ. يەنە بەزىلىرى بولسا ئۆزلىرىنىڭ نېمە ئىش قىلىۋاتقىنىنى ئۆزىمۇ بىلمەيدۇ.

مەزكۇر ماقالىنى بەك ئۇزۇن قىلىۋەتمەسلىك ئۈچۈن مەن قىممەت قارىشى ھەققىدە مۇشۇنچىلىكلا چۈشەنچە بېرىمەن. مەن مەزكۇر ماقالىنى ئوقۇغان ھەر بىر قېرىنداشلىرىمىزدىن «مېنىڭ ھازىرقى قىممەت قاراشلىرىم نېمە؟ مەن يېتەكلەۋاتقان كىشىلەرنىڭ ھازىرقى قىممەت قاراشلىرى نېمە؟ مەن يېتەكلەۋاتقان تەشكىلاتنىڭ ھازىرقى قىممەت قارىشى نېمە؟ ئۇ قىممەت قاراشلىرى مىللەتنىڭ نۆۋەتتىكى تۈپ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلالامدۇ؟ قىلسا قانداق قىلىدۇ؟ قىلسا قانداق ئەمەلىي ئۈنۈمنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرەلەيدۇ؟» دەپ ئۆز-ئۆزىدىن سوراپ، بۇ مەسىلىلەر ھەققىدە بىر قېتىم چوڭقۇر ئويلىنىپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.  ئەركىن سىدىق

2019 - يىلى زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان بۇ ئەر-ئايال قازاق شاھىتلار ئۆزلىرىنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىيارىدا مۇسۇلمان مىللەتلەرگە ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ ۋەھشىي زۇلۇملىرىدىن قۇتۇلۇپ قېلىشىدا ئۆزلىرىنىڭ قازاق بولۇپ قالغانلىقىنىڭ ئاساسلىق رول ئوينىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ: «بىزگە پاناھلىنىدىغان قازاقسىتان بولغىنى ئۈچۈن، بىز قازاق بولۇپ قالغىنىمىز ئۈچۈن خىتاينىڭ بۇ رەھىمسىز زۇلۇملىرىدىن قۇتۇلۇپ چىقالىدۇق، ئەمما ئەڭ ئېغىر زۇلۇم كۆرۈۋاتقان ئۇيغۇر قېرنداشلىرىمىزنىڭ قۇتۇلۇپ چىقىشى ئەسلا مۇمكىن ئەمەس، بىز ھېچ بولمىسا ئۇلار ئۈچۈن سۆزلەيمىز» دېدى. ( ئەركىن ئاسىيا ).

سايرام ئوغلانى

2019 - يىلى 30 - دېكابىر     دۈشەنبە