2020/05/25 17:25

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


ھەر بىر ئۇيغۇر قوراللىنىشى زۆرۈر بولغان ئىدىيە — بىز كىم ، خىتاي كىم ؟؟؟

يوللىغۇچى: سايرام ئوغلانى, 2020/04/08 23:53

ئالدىنقى تېما - كېيىنكى تېما

سايرام ئوغلانى

بىز كىم، خىتتاي كىم؟
رۇقىيە تۇردۇش

ئۇيغۇرلاردىن باشقا يات خەلقلەر شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتايلىقلارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇرلار ۋە رايوندىكى باشقا قېرىنداش مىللەت مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنى ھەمىشە قوللاپ قۇۋەتلەيدىغىنىدىن ھەيران ۋە ئانچە چۈشىنىپ كەتمەيدۇ. ئاساسەن چۈشەنمەيدۇ. ھەتتا بىر قىسىم ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىمۇ خىتتاينىڭ "ئىرىقچى " قورالىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىشىدىن ئەنسىرەپ، دىپلوماتىك ئويناش ئۈچۈن ۋە ياكى تاجاۋۇزچى خىتتاي خەلقىنى ئۇلارنىڭ ھۆكۈمىتىگە قوشۇپ قارىلاشنىڭ ئىنسانلىق، كەڭ قورساقلىق ۋە ئەخلاق قىممەت قاراشلىرىغا چۈشمەسلىكىدىن ئەنسىرەپ، خىتتاي خەلقىنىڭ مېھرى-شەپقىتىگە ئادىمىلىكىگە مۇراجىئەت قىلىش ۋە ئۇلارنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئارقىلىق خىتتاي ھۆكۈمىتىنى يېتىم قالدۇرۇش ئۈچۈن كۈچەپ كەلدى، بۇ كۈچەشتە دۈشمەنلىكنى ياخشى كۆرمەيدىغان خەلقئارانىڭ كۆزىگە سەت كۆرۈنۈپ قالماسلىق تەرىپىمۇ بار. ئەمما بۇ تاكتىكىلار خىتتاي شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋالغان 70 يىلدىن بىرى تەكرارلانغان بولسىمۇ زادىلا غەلبە قىلمىغان ئۆلگەن تاكتىكىلار ئىدى. ئەمما نۇرغۇنلىرىمىز يەنىلا ئۈمىدتە. زامان ئۆزگىرىدۇ خىتايلارمۇ ئۆزگۈرۈپ قالا، ئەجىبا ئۇلاردىن پايدىلانساق ئەقىل بىلەن ئوينىغان بولمامدۇق؟ دەيدۇ. ئامېرىكا باشلىق غەرب دۇنياسىمۇ خىتتاي خەلقىنى بېيىتىپ ئۇلارنى دېموكراتىيەگە ئەكىرىش ئارقىلىق خىتتاي ھۆكۈمىتىنى يىقىتماقچى بولغان ئىدى، ئەمما خىتاينىڭ بۈگۈنكى ئەھۋالى بۇنىڭ پۈتۈنلەي ئاقمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇلارنىغۇ قويۇپ تۇرايلى، تېمىغا كەلسەك تاجاۋۇزچى خىتتاي خەلقى راستىنلا ئۆزگۈرۈپ قالارمۇ؟ بۇ سوئالغا جاۋاپ بېرىشتىن بۇرۇن، خىتاي خەلقىنىڭ ھىممىتىگە مۇراجىئەت قىلىشتىن بۇرۇن شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتتايلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇناسىۋىتىنى ياخشى چۈشىنىشىمىزگە توغرا كېلىدۇ. بۇ يەردە خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە ئۆز خەلقىگە تەسىرىنى كۆرسىتىدىغان تەتۈر تەشۋىقاتى، (قىزىقتۇرۇش ۋە كۈشكۈرتۈش يولى بىلەن) خىتتاي مىللەتچىلىك تەشۋىقاتى ۋە خىتتاي مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرى قاتارلىق نۇرغۇن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللار بار. بۇلارنى ئىنكار قىلماقچى ئەمەسمەن. لېكىن بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئەڭ ئاساسىي ئامىل ئەمەس. بۇنىڭ ھەممىسى ختتاي خەلقىنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان سەلبىي تونۇشىغا تۆھپە قوشقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە، شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە خەلقىي بىلەن شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت تولىمۇ ئېنىق، كۆپ ئويلاپ تەھلىل قىلىپ كېتىشنىڭ ھاجىتى قالمىغان، تولىمۇ رېئال بولغان بىر مۇناسىۋەت بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ تاجاۋۇزچىلار بىلەن تاجاۋۇزچىغا قارشى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋىتىنى ئاساس قىلىدىغان مۇناسىۋەت.
مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋىتى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ياخشى تەھلىل قىلىنغان، ئەمما خىتتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىكىگە دۇنيا بۈگۈنگە قەدەر سەل قاراپ كەلدى. خۇددى خىتتاي بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇناسىۋىتى پەقەت خىتتاينىڭ ئىچكى مەسىلىسىدەك، مانجۇرىيە ئىمپېرىيىسى ياكى مەنچىڭ، شۇنداقلا موڭغۇل يۈەن سۇلالىسى قاتارلىق ئىمپېرىيەلەرنىڭ بۇ رايوننى مۇستەملىكە قىلغانلىقى بۇ زېمىننىڭ خىتتاي زېمىنىغا ياكى خىتتاي دۆلىتىگە تەۋە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغاندەك، خۇددى بۇ رايون خىتتايلارنىڭ مانجۇ ئىمپېرىيەسى يىقىلغاندىن كېيىنكى يېڭى مۇستەملىكىسى ئەمەستەك، بۇ رايوندىكى خىتتاي كۆچمەنلەر بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇناسىۋىتى قانداقتۇر مۇستەملىكىچىلىك ئەمەس، بەلكى خىتتاي دۆلىتىنىڭ ئىچىدە ياشايدىغان ئۇيغۇر دېگەن بىر مىللەتنىڭ ئاز سانلىق مىللەت ھەق ھوقۇقلىرى مەسىلىسىدەك مۇئامىلە قىلىنىپ كەلدى. ئەگەر بىز بۇ مەسىلىگە مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋەت كۆزى بىلەن قارىغىنىمىزدا، دۇنيانىڭ خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ مۇستەمچىلىكىنى قىرغىنچىلىق نىيىتىنى نەزەرگە ئالمىغانلىق بىلەنلا قالماي بەلكى بۇنىڭلىق بىلەن تارىم ۋە جۇڭغارىيەنىڭ خىتاينىڭ ئايرىلماس زېمىنى دەپ تونۇلۇشىغا يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەنلىكنى كۆرىمىز...
بىز پەقەت خىتتاي مۇستەملىكە سىياسەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرنى يوقۇتۇش ئۈچۈن قانداق قىلىپ جەمئىيەت شارائىتى ياراتقانلىقىنىلا تەھلىل قىلىپ قالماي بەلكى بۇ سىياسەتلەرنىڭ خىتتاي خەلقى بىلەن ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋەتلەرنى ئورنىتىش ۋە كۈچلەندۈرۈشتە قانداق رول ئوينىغانلىقىنىمۇ تەھلىل قىلىشىمىز كېرەك. غەربلىكلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەملىكە كىملىكىنى ئېنىق ياكى تولۇق كورمەسلىكىدىكى سەۋەبلەردىن بىرى بولسا ياۋروپالىقلارنىڭ بۇرۇنقى مۇستەملىكى زېمىنلىرى پۈتۈنلەي يىراقتا ئىدى، شەرقىي تۈركىستان بولسا خىتتاي بىلەن قوشنا ئىدى، شۇنداق بولغاچقىمۇ بۇ زېمىنلار كۆپ ھاللاردا ئۇلارنىڭ كۆزىگە خۇددى خىتتاي تېرىتورىيەسىگە تەۋە ئاسىيا زېمىنلىرىدەك كۆرۈنۈپ كەلدى.
خىتتاي ھۆكىمىتى شەرقىي تۈركىستاننى خىتتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى دەپ تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق پۈتكۈل خىتتايلارنى ھەتتا يېڭى دەۋىر ياش ئۇيغۇرلارنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۇرمىلانغان تارىخى بىلەن تەربىيىلىدى. ئەلمىساقتىن خىتتاي تارىخى دەرسلىكلىرىنىڭ ھېچقايسىسىدا مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخى سۆزلەنمەيدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا، ئېتنىك خىتتايلار ۋە ياش ئەۋلادلار ئۇيغۇرلارنىڭ قاراخانىيلار(840-1212) دەپ ئاتىلىدىغان ناھايىتى يۈكسەك مەدەنىيەتلىك سەلتەنىتىنىڭ بولغانلىقى توغرىسىدا، ئىدىقۇت ئۇيغۇرخانلىقى توغرىسىدا ھېچ نەرسە بىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەيدۇ. خىتتايلار پۈتۈن يازما ۋە ئېغىزچە تەشۋىقاتلىرىنىڭ ھەممىسىدە بۇ زېمىن خىتتاينىڭ خان سۇلالىسىدىن تارتىپ خىتتاينىڭ ئىدى.
بۇ يەردە ئۇيغۇرلار يوق ئىدى دەپ تەشۋىق قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە ، خەن سۇلالىسى پەقەت مىلادىدىن ئىلگىرىكى 120- يىلى قىسقا ۋاقىت تارىم ۋە جۇڭغارىيەدىكى كەڭ دۆلەتلەرنىڭ بىر كىچىك بۆلىكى تۇرپاننىلا ئىگىلىۋالغان. خىتتاي مىللىتى خىتتاي دۆلىتىنىڭ 1949-يىلغىچە شەرقىي تۈركىستاننى باشقۇرۇپ بولالمىغانلىقىغىمۇ ئىشەنمەيدۇ ياكى قەستەن ئىشەنگۈسى كەلمەيدۇ. چۈنكى بۇمۇ خىتتاينىڭ تارىخى ھېكايىلىرىدە يوق ياكى بولسىمۇ بۇرمىلانغان. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مانجۇ ئىمپېرىيىسىنى مەغلۇب قىلغانلىقى ۋە 1864- يىلى «يەتتە شەھەر دۆلىتى» ( قەشقەرىيە سۇلتانلىقى ) دەپ ئاتالغان مۇستەقىل دۆلىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكى توغرىسىدا ھېچقانداق ئوخشىمىغان مەنبەلەردىن كەلگەن ماتېرىيال خىتتايدا توغرا شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇلمايلا قالماي بەلكى بۇرمىلاپ ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. 1884-يىلى مانجۇرىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ئىككىنچى قېتىم تاجاۋۇز قىلىشتىن ئىلگىرىكى تارىخ ھەتتا ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى سىياسىي تارىخى ھەمدە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا كۆرسەتكەن تارىخى خىتتاي رەسمىي تارىخىدا ئۈنۈملۈك بۇرمىلانغان. خىتتايدا ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەت مۇسۇلمانلىرىنىڭ 1933- يىلى ئىسلام شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى 1944- يىلى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قانداق قىلىپ مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت قىلىپ قۇرۇپ چىققانلىقى توغرىسىدا ھېچقانداق كىتاب ياكى تارىخىي ھۆججەتلەرنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس ئەمەلىيەتتە ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى خىتتاي كومپارتىيىسى دۆلىتى ۋە ختتاينىڭ مىللىي كىملىكى بەرپا قىلىنىشتىن ئالتە يىل ئىلگىرىلا مەۋجۇت ئىدى.
پەقەت شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە شاھىت بولغان ياشانغان ئۇيغۇرلار باللىرىغا خىتتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ستالىن بىلەن پىلان تۈزگەنلىكى ۋە 1949- يىلى شەرقىي تۈركىستانغا تاجاۋۇز قىلغانلىقى توغرىسىدا پىچىرلىيالايدۇ. كۈلكىلىك يېرى شۇكى، شەرقىي تۈركىستان زېمىنى خىتتاينىڭ ئېغىر تاجاۋۇزىغا قارىماي، ئەينى ۋاقىتتىكى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ بىكار قىلىنىش ( Decolonization) دەۋرىدە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن خىتتاي زېمىنى دەپ ئېتىراپ قىلىندى. بۇ خىتتايغا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغان زېمىن ئەمەس خىتاينىڭ ئەزەلدىن بىر قىسمى ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت يالغان تارىخنى كۆتۈرۈپ چىقىشتا غايەت زور قانۇنىي كاپالەت بەردى. ئەمما بۇ زېمىن خىتتايغا تەۋە دەپ ئېتىراپ قىلىنغان تەقدىردىمۇ، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەت مۇسۇلمانلىرىنىڭ خىتتاي بىلەن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە ئۆزگىچە مەدەنىيىتى، يەنىلا خىتتاي ئۈچۈن بىر ھېرىس ئىدى ۋە بۇ زېمىننىڭ خىتتايغا تەۋە ئەمەسلىكىنى كۆرۈنەرلىك ئىپادىلەپ قويىدىغان جانلىق پاكىت ئىدى. ھەتتا«سەددىچىن سېپىلى»نىڭ ئۆزىلا، خىتتاي بىلەن بولغان تەبىئي ۋە لوگىكىلىق پەرقنىڭ جانلىق ئىسپاتى بولۇپ بۇ زېمىننىڭ خىتتايغا تەۋە ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاپ تۇراتتى. بۇ پەرقلەردىن تەشۋىشلەنگەن خىتتاي ئۆزىنى ھەقلىق كۆرسۈتۈش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ دىننىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكىگە ۋە تارىخىي سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىگە چىش تىرنىقىغىچە ئۆچمەنلىك قىلدى ۋە بۇنى يوقۇتۇش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىسلام دىنىغا، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ئىستىراتىگىيەلىك ھۇجۇم ئېلىپ بېرىش بىلەن بىرگە ئۇلارنى ئاستا-ئاستا قىرىپ تۈگىتىۋېتىش، قۇل قىلىپ ۋەيران قىلىۋېتىش، بۇ مىللەتنى يەر يۈزىدىن سۇپۇرۇپ تاشلاشنى پىلانلىدى. ئەمەلىيەتتە يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك خىتتاينىڭ بۇ پىلانى خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرى بىلەن شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئوتتۇرىسىدىكى مۇستەملىكە ۋە مۇستەملىكىچىلىك مۇناسىۋىتىنى، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئارقىلىق ھەل قىلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى. خىتتاينىڭ بۇ پىلانىنى شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى تاجاۋۇزچى خىتايلارلا ئەمەس بەلكى يېڭىدىن تاجاۋۇزچى سۈپىتىدە شەرقىي تۈركىستانغا كۆچۈپ كېلىپ يەرلىشىشنى تاللىغان بارلىق خىتتايلار ئەڭ ئاكتىپ قوللايدۇ. چۈنكى خىتتاي ھۆكىمىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىنى بۇرمىلاپ ياكى يوشۇرۇپلا قالماي، يەنە خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇرمىلانغان تەشۋىقات ماتېرىياللىرى ، تېكىست كىتابلىرى ، خىتاي دۆلەت ئاخباراتلىرى ۋە سىياسىي تەلىمات دەرسلىرى بىلەن كىشىلەرنى تەربىيلەيدۇ. يېقىندا خىتتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى ئۇچۇر ئىشخانىسى ئېلان قىلغان يېڭى ئاق تاشلىق كىتاب خىتايلىقلارنىڭ ئۆز ۋىجدانىنى ئاقلىشىدا، تاجاۋۇزچىلىقىنى يوشۇرىشىدا ناھايىتى ئۈنۈملۈك رول ئوينىدى. چۈنكى بۇ ئۇلارغا ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى قانۇنسىز ئىگەللىۋالغانلىقى ئۈچۈن بىر تالاي يالغان يوللۇق باھانە - سەۋەبلەرنى تېپىپ بەرگەن ئىدى.

غەرب دۆلەتلىرىگە ساياھەتكە كەلگەن ۋە خىتتاينىڭ جاھانگىرلىك تارىخى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە جەنۇبىي موڭغۇلىيەگە تاجاۋۇز قىلغانلىقى ھەققىدە باشقا مەنبەلەردىن كۆرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن نۇرغۇن خىتتايلىق پىراپپىسورلار ۋە خىتتايلىق ئوقۇغۇچىلار تارىختىكى پاكىتلارنى غەزەپ بىلەن رەت قىلىدۇ ۋە نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. باشقا پاكىتلارنى، ئۇلارنىڭ ھەقسىزلىقلىرىنى كۆزىگە تىقىپ قويسىڭىزمۇ يەنىلا خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىلگىرى سۈرگەنلىرىنى قوللايدۇ. نېمە ئۈچۈن؟ شەك-شۈبھىسىزكى، خىتتايلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ئۇقۇمىغا ئىشىنىدىغان ھەر قانداق بىر خىتتاي پۇقراسى كوممۇنىست دۆلىتىنىڭ مىللىي مەنپىئەتىگە بۇزغۇنچىلىق قىلغان بولىدۇ.
ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ زېمىن خىتتاي ئۈچۈن جۇغراپىيىلىك، ئىستىراتېگىيىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە، چۈنكى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ياۋروپاغا بارىدىغان ئاساسلىق دەرۋازا بولۇپ، خىتتاينىڭ كېڭىيىشىگە قولايلىق يارىتىدۇ. خىتاي پرېزىدېنتى شى جىن پىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۇغراپىيىلىك ئىستراتېگىيىلىك قىممىتىنى تەكىتلىگەن يېڭى يىپەك يولى تەشەببۇسىدىن بۇيان، خىتتاي خەلقى بۇ رايوندىكى بارلىق كوممۇنىست ھۆكۈمەت سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ زور كۈچ بىلەن قوللىدى. ئۇلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، ھەتتا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئۆزىلا خىتتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدىن ھامان بىر كۈنى قۇرۇق قېلىشىنى كۆرسىتەتتى ۋە ئۇلارنى ئەندىشىگە سالاتتى. شۇنداقلا يەنە كۆپۈنچە خىتتايلىقلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، ھەرقانچە رەھىمسىزلىك بولسىمۇ، خىتتاينىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن پايدىلىق بولغان ھەممە نەرسىنى قوللاش خىتتاينىڭ مىللىي ئىپتىخارلىق مەسىلىسى. ئېنىقكى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ يېڭى يىپەك يولى پىلانىنىڭ جۇغراپىيىلىك ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيىتى خىتتايلارنىڭ مىللەتچىلىكى ۋە زومىگەر كۈچ بولۇش ئارزۇسىنى كۈچەيتىۋەتتى، بۇنىڭغا قوشۇلۇپ ئامېرىكا باشلىق دېموكراتىيە دۆلەتلىرىنىڭ ئاجىزلىشىشى، بارلىق مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ خىتتاينىڭ كەينىدىن يۈگۈرۈشى خىتاينىڭ تېخىمۇ خورىكىنى ئۆستۈرىۋەتتى. دۇنياغا خوجا بولۇشقا ئالدىرىغان خىتتاي ئۇيغۇرلارنى قىرىپ تۈگىتىش پىلانىنى توسقۇنسىز بىر ھالدا پىلانلىق ئېلىپ بېرىشقا ئۆتتى. دېمەك ئۇلار ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسىي ھوقۇقىغا قارشى ئېلىپ بارغان رەھىمسىز سىياسەتلىرىنى زور كۈچ بىلەن قوللىغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ پەقەت ۋە پەقەتلا قۇربانلىق بولغىنىدىن ئەمەس بەلكى ئۇلارنىڭ مەلۇم دەرىجىدە نەپكە ئېرىشكەنلىكىدىن بولغان. چۈنكى خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۇلارنىڭ بېيجىڭغا ۋاكالىتەن تېررىتورىيىلىك مۇستەملىكىچىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولۇپ، نۇرغۇن مەنپەئەتتىن بەھرىمەن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
يېقىنقى ئون يىلدا خىتتاي ھۆكۈمىتى ئامېرىكا بوش ھۆكۈمىتىنىڭ «تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» نىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى بۇراپ، لۇغىتىدە «تېرورلۇق»دېگەن خەتمۇ تېپىلمايدىغان تىنچپەرۋەر ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنى قوغداش ھەرىكەتلىرىنى تېرورچىلىق تامغىسى بىلەن ئەيىبلەپ ھەممىلا ئۇيغۇرنى تېرورچىغا چىقاردى. خىتتاي ھۆكۈمىتى يەنە ئىسلامنى ئىدېئولوگىيە ۋىرۇسى دەپ ئاتاپ خىتتايلار ئارىسىدا ۋە دۇنيادىكى ئىسلامنى چۈشەنمەيدىغان مىللەتلەر ئارىسىدا ئىسلام دۈشمەنلىكىنى پەيدا قىلىشقا ئۇرۇندى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، خىتاينىڭ يېقىن مۇسۇلمان ئىتتىپاقداشلىرىغا بۇ نەرسە ھېچ تەسىر قىلمىدى، ئىسلامنى «ئىدېئولوگىيە ۋىرۇسنى»كۆرگەن خىتتايلارمۇ بۇ مۇسۇلمان دوستلىرىغا ھېچقاچان ۋىرۇس مۇئامىلىسى ئىشلەتمىدى. بىز يەنە، بەزى خىتتايلار گۇناھسىز، ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلىشىمىز كېرەك، ئۇلار خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇرمىلانغان مائارىپىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان خىتتايلىقلار دەپ پەرەز قىلىپ باقايلى، ئەنە شۇ خىتتايلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ناھەقچىلىكلەرنى ئېتىراپ قىلىشى شۇنچە تەسمۇ؟ ھەتتا مۇمكىن ئەمەسمۇ؟ ئەگەر ئۇلار شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق مەسىلىسى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇقى ياكى ئەمەسلىكى مەسىلىسىگە يولۇقسا نېمىلەرنى ئويلايدۇ؟ نېمىشقا خىتتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن كەلگەن ۋە غەرب دۆلەتلىرىدە ياشايدىغان ئاشۇ خىتتاي دېموكراتچىلىرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى قەتئىي رەت قىلىدۇيۇ، خوڭكۇڭلۇقلار ۋە تەيۋەنلىكلەر رەت قىلمايدۇ؟ مەن بۇ سوئاللارنى نۇرغۇن خىتاي دېموكراتچىلىرىدىن سورىدىم. ئۇلارنىڭ جاۋابى بىر بىرىگە بەكمۇ ئوخشايدۇ: «كۆپ سەۋەبىدىن ئۇيغۇرلارغا قارشى ئادالەتسىزلىك بار، بۇنىڭ خىتتاي خەلقى بىلەن ھېچبىر مۇناسىۋىتى يوق. خىتاي خەلقىمۇ ج ك پ نىڭ قۇربانى. ئەگەر مۇستەقىل بولۇشقا ئۇرۇنسىڭىز قان تۆكۈلۈش، ئۇرۇش بولىدىغانلىقى ئېنىق، شۇڭلاشقا مەن مۇستەقىل دۆلەت بولۇشۇڭلارنى قوللىمايمەن». مەن ئۇلاردىن «ئۇنداقتا شەرقىي تۈركىستان ئىگىلىك ھوقۇقۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇقى ئىكەنلىكىگە قوشۇلامسىز؟ ياكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تىنچلىق يول بىلەن مۇستەقىل بولۇشىغىچۇ؟» دەپ سورىغىنىمدا. ئۇلار داۋاملىق مۇنداق جاۋاب بېرىدۇ: «ئەگەر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇقى دەپ قارار قىلسا، مەن قوشۇلىمەن. ئەگەر ئۇنداق بولمىسا، مەن قوللىمايمەن ». ئەجىبا ئۇلار بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىن چىقىدىغان قارارنىڭ چوقۇم بىخەتەرلىك كېڭىشى تەرىپىدىن ئوتۇدىغانلىقى ۋە خىتتاينىڭ بۇ كېڭەشتىكى بەشنىڭ بىرى ئىكەنلىكى، رەت قىلىشقا بىلەت تاشلاش ھوقۇقى بارلىقىنى بىلمەمدۇ؟ بىلىدۇ، ئەلۋەتتە. چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى نەيرەڭۋاز خىتتاي دېموكراتچىلىرىغا ئوخشىمايدىغىنى، تەيۋەن ۋە خوڭكۇڭ خەلقى، ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەت مۇسۇلمانلىرى خىتاينىڭ مۇستەملىكىسىدىن مۇستەقىل بولۇشى كېرەك دەپ قارايدۇ. چۈنكى بۇ يەردىكى پەرق شۇكى، ئۇلار شەرقىي تۈركىستاندىكى شەخسىي مەنپەئەتنى كۆزدە تۇتۇپ ھەركەت قىلىدىغان مۇستەملىكىچىلەر ئەمەس.
بەزى تەتقىقاتچىلار خىتتاي خەلقىنىڭ مەيلى ئۇلارنىڭ ھۆكۈمىتى نەقەدەر ناچار، دىكتاتور، ھەقسىز ۋە رەھىمسىز ھۆكۈمەت بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، يۇقىرى دەرىجىدىكى سادىقلىق بىلەن ئۆز ھۆكۈمىتىگە ئىتائەت قىلىشىنى ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىگە باغلاپ تەھلىل قىلىپ كەلدى. چۈنكى خىتتاي مەدەنىيىتىدە تۆۋەننىڭ يۇقىرىغا بويسۇنۇش مەجبۇرىيىتى ناھايىتى كۈچلۈك ئىدى. ئەمما مېنىڭچە، ھۆكۈمەتنىڭ ھەقسىزلىقىغا بويسۇنۇش ئۇلارنىڭ سۈكۈت قىلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن، لېكىن ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى، ئىنسانىيەتكە قارشى، خەلقئارادا قانۇنسىز سىياسەتنى ئاكتىپ قوللىشىغا سەۋەب بولالمايدۇ. يالغۇز ئىتائەت قىلىش مەدەنىيىتىلا خىتتايلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ۋە ئۇلارنى دەپسەندە قىلىش قىزغىنلىقىنى پەيدا قىلالمايدۇ. ئېنىقكى، خىتتايلار ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ تارىختىكى ئاجىز ۋە كېسەل كۆرپىسى خەلق دېگەن خورلۇقىنى يېڭىش ئۈچۈن باشقا مىللەتلەرنىڭ ئالدىدىكى ئۈستۈنلۈك ئورنىنى تىكلەشكە ئېھتىياجلىق بولغانلىقتىن، ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش ئېھتىياجىدىن كېلىپ چىققان ئەتىنىك ئاشقۇن مىللەتچىلىكى بىلەن دۆلىتىگە ئىتائەتچان بولۇش مەدەنىيىتىنى بىرلەشتۇرۇپ يۇغۇرۇپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈستىدىن ھۈكۈمرانلىق قىلىشقا ئىشلەتتى.
بۇنىڭ بىلەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى كونترول قىلىش خىتتايلارغا ئۆزىنى باشقىلاردىن ئۈستۈن ھېس قىلىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلىدى. ئامېرىكىلىق ئىنسانشۇناس داررېن بايلېر خىتتايلىق خىتاي دوستلىرىنى زىيارەت قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئازاب ئوقۇبەتلىرى ھەققىدە ئۇلارنىڭ كۆز قارىشىنى سورىغاندا، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىش، بۈيۈك خىتتاي مىللىتى پىلانى بىلەن ئالغا ئىلگىرىلەشنىڭ بىردىنبىر يولى دەپ قارىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بىز ئۇلارنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرىدە تاجاۋۇزچىلىق قىلىپ ئۇخلاشقا تەيىنلەنگەندە «دويىن» گە يوللىغان ۋىدېئولىرىنى كۆرۇپ تۇرۇۋاتىمىز. بۇ ۋىدېئولارنىڭ كۆپىنچىسى دېگۈدەك ئۇلارنىڭ ھەر بىر ئۇيغۇر ئۈستىدىن ھۆكۈمران ۋە ئۈستىن بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكىنىدىن قانچىلىك ئىپتىخارلىق ۋە خۇشاللىق ھېس قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئېرىقچىلىق قىلمىشلىرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۆزىدىكى خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ سىرتىدىكى كۆپلىگەن خىتايلاردىمۇ مەۋجۇد. تېر خەۋەر مۇخبىرى ئۆتكەن يىلى ئاۋۇستىرالىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن خىتتاي ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ نامايىشىدا ئۇلارنى زىيارەت قىلغاندا، خىتتايدىن كەلگەن خىتتاي ئوقۇغۇچىلارنىڭ مۇخبىرنىڭ: «سىزنىڭچە، ھۆكۈمىتىڭىزنىڭ مىليونلىغان كىشىلەرنى دىنغا ئېتىقاد قىلغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ سۆز ئەركىنلىكىنى چەكلەش ئۈچۈن جازا لاگېرىغا ئېتىشى توغرىمۇ؟» دەپ سورىغاندا! توغرا - دېگەن جاۋابى ھەممە كىشىنى چۆچۈتىۋەتتى.
خىتتاينىڭ مىللىي ئىپتىخارلىق تۇيغۇسى مەسىلىسى، مىللىي مەنپەئەتى، خىتتاي جاھانگىرلىكىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە جۇغراپىيىلىك سىياسىي تەرەپلىرى بىلەن بىرلىشىپ، خىتتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغۇچى شەرقىي تۈركىستان خەلقى بىلەن بولغان ئاساسىي مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىپ كەلدى. بۇ مۇناسىۋەت خىتايلىق كۆچمەنلەرگە بىۋاستە نەپ يەتكۈزىدۇ. ئۇلارنىڭ خىزمىتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ، ئۇلارغا كەسىپتە تېخىمۇ تېز تەرەققىي قىلىش پۇرسىتى بېرىدۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى بىر تاجاۋۇزچى بولۇش ئۇلارغا بىكارلىق يەر، ئۆي، پۇل، مال-مۈلۈككە ئېرىشىش پۇرسىتى بېرىپلا قالماي يەنە، تالان-تاراج قىلىش پۇرسىتى ئۇيغۇرلارنى خالىغانچە خارلاپ ئويناش پۇرسىتى، سودىدا تېخىمۇ كۆپ پايدا ئېلىش پۇرسىتى بېرىدۇ. تاجاۋۇزچى خىتتايلىق ئەرلەرگە چىرايلىق ئۇيغۇر قىزلىرى تەقدىم قىلىنىدۇ. ئەگەر بۇ قىزلار قارشىلىق كۆرسەتسە، ئۇلارنىڭ پۈتۈن ئائىلىسى جازا لاگېرلىرىغا سولىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن ئۇيغۇر ئاياللار ئۆزىنىڭ ئائىلىسىنى جازا لاگېرلىرىدىن ساقلاپ قېلىش مەقسىتىدە خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلانغان. نېمە دېگەن پايدىلىق شەرت! ھەممە ئىش خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن قىلىنغان. ئۇلار بۇ رايوننىڭ قانداقتۇر خىتايلارغا تەۋە ئىكەنلىكىنى، باشقىلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۆزىگە بويسۇنۇش كېرەكلىكىنى ئېيتىپ بۇ پايدىغا ئېرىشىش جىنايىتىنى ۋە تاجاۋۇزچىلىقىنى ئاقلايدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىنسانلىقىنى ئارام تاپقۇزماقچى بولىدۇ.
خىتتاينىڭ خىتتاي كۆچمەنلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى مۇستەملىكە قىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە رىغبەتلەندۈرۈش سىياسىتى ئۇلار ئېرىشكەن بىۋاستە ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئۇلارنىڭ شەخسىي ئۈستۈنلۈك تىكلەش، روھى جەھەتتىن كۆتۈرۈلۈش ئىستىكىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ۋە بۇنىڭ ئۆزىلا، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەر بىر كىچىك يوقۇتۇشى ياكى مەھرۇم قىلىشى خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ ھوقۇق ۋە ھۆكۈمرانلىقىغا بولغان ئاچلىقىنىڭ بىۋاستە نەتىجىسى. ئۇيغۇرلار قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنى يوقىتىپ قويغاندا، خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرى ھۆكۈمرانلىق خۇشاللىقىغا تولدى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تىلىدا سۆزلىشىگە يول قويۇلمىغاندا، خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرى مىللىي ئىپتىخارلىقىنى ھېس قىلىپلا قالماي، يەرلىكلەرنىڭ بۇ زور يوقۇتۇشىدىن غەلبە ھېس قىلدى. ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىنى رەت قىلىشقا مەجبۇرلانغاندا، ئۇلار ھۆكۈمىتىنىڭ: «ئىسلام بىر خىل ۋىرۇس» دېگەن باياناتىنى ماختاپلا قالماستىن، ئەخمەقلىق بىلەن ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيىسىنى«يۇقىرى مىللەت»دەپ ئويلىدى. ئۇلار ئۇيغۇرلارنى ھاقارەتلىگىنىدە ۋە تۆۋەن كۆرگىنىدە، ئۆزلىرىدە بىر خىل شەخسىي كۈچ ھېس قىلدى. ئۇيغۇرلار قىيىن-قىستاققا ئېلىنىپ، خىتتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئىشىنىشكە مەجبۇرلانغاندا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ خىتاي كوممۇنىست ئىدېئولوگىيەسىنى ھەممىدىن ئۈستۈن ئىدېئولوگىيە، بىز ئۇيغۇرلارنى تەربىيىلەۋاتىمىز، بىز بەك ئادىل، سەمىمىي خەلق دەپ ئويلىدى. ئۇيغۇر بالىلىرى ئۇيغۇر ئۆيلىرىدىن مەجبۇرىي ئېلىپ كېتىلىپ، يېتىم بالىلار جازا لاگېرىغا مەجبۇرىي ئەۋەتىلگەندە، ئۇلار بۇ بالىلارنىڭ كەلگۈسىنى خىتتاي مىللىتىگە تەۋە دەپ قارىدى. 3 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرلار خىتتاينىڭ جازا لاگېرلىرىغا قامالغان ۋاقىتتا، ئۇلار؛ ئۇيغۇرلا بۇ تەقدىرگە لايىق دەپ قارىدى ۋە ھېلىھەم شۇنداق قارايدۇ.
خىتتايلىق كۆچمەنلەرنىڭ ئىمپېرىئالىست كوممۇنىست ھۆكۈمىتىنى قوللاپ شەرقىي تۈركىستاندا ھۆكۈمرانلىق ۋە تاجاۋۇزچىلىق قىلىشىدا نۇرغۇن ئامىللار بولىشى مۇمكىن، بۇ ئامىللارنىڭ ھەممىسى تاجاۋۇزچىلار بىلەن تاجاۋۇزچىلىققا ئۇچرىغۇچى ئوتتۇرىسىدىكى مۇقىم مۇناسىۋەتتە توپلىنىدۇ. بۇنى خىتتاي تاجاۋۇزچىلىرى مەيلى قانداق ئىنكار قىلسۇن، يالغان سۆزلىسۇن ۋە ياكى كۆرمەسكە سالسۇن، ئۆزلىرىنى دۇنيادا تاجاۋۇزچى ئەمەس قىلىپ كۆرسىتىش ۋە ئاقلاش ئۈچۈن مەيلى قانچە تىرىشسۇن تارىخىي پاكىتلارنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتتايلار شەرقىي تۈركىستاندا مۇقىم ئولتۇراقلىشىپ قالسىلا، ھامان ھۆكۈمىتىنىڭ رەھىمسىز سىياسىتىنى قوللايدۇ . دېمەك، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مۇستەبىت ھۆكۈمىتىدىن پەرقلىنىشنى ئۆزلىرى خالىمايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرى خالىمىغان ئەھۋالدا بىزنىڭ ئۇلارنى پەرقلەندۈرىشىمىزگە نېمە ئېھتىياج بار؟ ئۇلاردىن ئىنسانلىق تەلەپ قىلىش، ئالىجانابلىقىمىز بىلەن ئۇلارغا تەسىر كۆرسىتىپ ئۇلارنىڭ ھەمكارلىقىنى قولغا كەلتۈرۈپ ئۇلارنىڭ ھۆكۈمىتىنى يېتىم قالدۇرۇشقا ئىشلىتىش، ھەممىسى ئەخمەقلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەسمۇ؟ بىز بولساق ئۆلتۈرۈلىۋاتقان مىللەت، يوقۇتىلىۋاتقان مىللەت، بىزنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاش خىتاي بىلەن ھەمكارلىقىمىز ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە تېگىپ قويساق زىيان تارتىدىغان نەرسىمىز يوق. دىپلوماتىيە ئوينايدىغان سەھنىمىز ۋە لۇكسىمىزمۇ يوق. بىز ئوينىغان دىپلوماتىيە سوسكىنى قارشى تەرەپنىڭ ئەمەس ئۆزىمىزنىڭ ئاغزىغا سېلىۋاتىدۇ. چۈنكى بىزنىڭ قارشى تۇرۇشتىن باشقا يوقىتىدىغان ھېچ نەرسىمىز قالمىدى .

ئەسلى مەنبە قارلىغاچ تورىدا :

http://www.qarlighach.com/

http://www.qarlighach.com/biz-kim-xitay-kim-%d8%a8%d9%89%d8%b2-%d9%83%d9%89%d9%85%d8%8c-%d8%ae%d9%89%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d9%8a-%d9%83%d9%89%d9%85%d8%9f/


سايرام ئوغلانى .

2020 - يىلى 8 - ئاپرىل .