2020/06/01 21:33

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


ئۇيغۇرلار يۈز يىللىق تېپىلماس تارىخىي پۇرسەت ئۈچۈن تەييارمۇ ؟؟؟

يوللىغۇچى: سايرام ئوغلانى, 2020/05/11 15:32

ئالدىنقى تېما - كېيىنكى تېما

سايرام ئوغلانى

2020/05/11 15:32 2020/05/12 13:55 دا تەھرىرلەندى، تەھرىر: سايرام ئوغلانى
ھالقىلىق پەيتلەردىن ھالقىلىق پەيتلەرگە نەزەر ۋە ئىبرەت :

بىز ئۇيغۇرلار بۇندىن توپتوغرا 102 يىل بۇرۇنقى بۈگۈنكى كۈندە شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان مۆتىۋەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ مىللىي ئىرادىسىنى ھۆرمەت بىلەن ئەسلەيمىز .

شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى (1917-1920)
ئۇ 1917-يىلدىن 1920-يىلغىچە شىمالىي كاۋكاز رايونىدا دەۋران سۈرگەن دۆلەت.  بۇ جۇمھۇرىيەتكە يەنىلا چېچىنىيە ، ئىنگۇشىيە ، شىمالىي ئوسېتىيە ، كاباردىن بالكار ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى ، داغىستان ۋە كاراچاي-چېركېس جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق رايونلار كىرگۈزۈلدى.

تاغلىق شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئومۇمىي يەر مەيدانى 70 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر ( باسايېۋنىڭ قارىشىچە 125 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر ) بولۇپ ،  ئەينى ۋاقىتتىكى نوپۇسى تەخمىنەن 1 مىليون ئىدى.  ئۇنىڭ پايتەختى تېرېككالې ( ۋىلادىقاپقاز) ئەمەلدىن قالغاندىن كېيىن ، كېيىنچە نازران پايتەخت دېمىرخان-شۇراغا ئايلانغان . شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغۇچىلارنىڭ ئىچىدە ، كاۋكاز بۈركۈتى سەئىد شامىلنىڭ نەۋرىسى سەيىد شامىل ، دۆلەتنىڭ باش مىنىستىرى تاپا ئابدۇلمەجىت كېرمويېف ، شەيخ ئەلى ھاجى ئاقۇسا ۋە ھەيدار بامات قاتارلىقلار بار ئىدى  .

1 . رۇسىيەدىن ئايرىلىش سادالىرى ۋە غەلىبە :

بۇ جۇمھۇرىيەت ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ، گېرمانىيە ، ئەزەربەيجان دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى ، گرۇزىيە دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى ۋە كۇبان جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن رەسمىي ئېتىراپ قىلىندى. شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى 1917-يىلى 12-ئايدا ئىگىلىك ھوقۇقىنى ۋە 1918-يىلى 11-ماي مىللىي مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلدى.  بۇ جۇمھۇرىيەت ، ئۇنىڭ قانۇنىي ئاساسى 1917-يىلى تېرىككېلې ۋە ئاندى قۇرۇلتايلىرى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان.  ئۇ بارلىق ئاددىلار ، ئابخازىيىلىكلەر ، تاۋلۇلار (قاراچاي ۋە بالقارلار) ، ئوسېتېس ، ۋايناخلار (چېچەن ۋە ئىنگۇش) ۋە داغىستان خەلقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى.  چار پادىشاھنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىنكى يىغىندا ، سوتسىيالىستىك ئىنقىلابچى ئادۋوكات باسىيات شاھان تەرىپىدىن قۇرۇلغان بىرلەشمە كاۋكاز ئېگىزلىكىنىڭ يىغىنى تېرېككالې (ۋىلادىكاۋكاز) دا قۇرۇلۇپ ، شىمالىي كاۋكاز رايونىدا «دۆلەت كومىتېتى» قۇرۇلدى.  ئاۋامنىڭ ئومۇمىي يۈزلىنىشىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن 1-نۆۋەتلىك شىمالىي كاۋكاز پارلامېنتىنى چاقىرىپ قارار قىلىندى . 1917-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن
9-كۈنىگىچە ، تېرېككالى قۇرۇلتىيى دەپمۇ ئاتىلىدىغان شىمالىي كاۋكاز 1-نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيىدا ، كاسپىي دېڭىزىدىن قارا دېڭىزغىچە بولغان بارلىق كاۋكاز خەلقلىرىدىن كەلگەن 500 دىن ئارتۇق ۋەكىل قاتناشتى.  تۈرلۈك كومىسسىيەلەرنى تەشكىللەش ئارقىلىق ، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدىكى كۆز قاراشلار بېكىتىلدى. مەمۇرىي-سىياسىي كۈچلەردىن تەركىپ تاپقان شىمالىي كاۋكاز مەركىزى كومىتېتى قۇرۇلدى ۋە روسىيەدىن ، شىمالىي كاۋكاز رايونى ئەينى ۋاقىتتىكى روسىيەدىكى باشقا خەلقلەرگە ئوخشاش ئايرىم دۆلەت بولۇش سالاھىيىتىگە ئۇيغۇن ھالدا يىغىنلارغا  قاتنىشىدۇ دەپ بەلگىلىنىپ ، مەزكۇر جايلاردا يېڭى فېدېراتسىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇش تەلەپ قىلىندى.

سىز سىياسىيون ۋە شەرقشۇناس -ئەزەربەيجان گېنېرالى شىناسكىغا قىزىقىشىڭىز مۇمكىن
1917-يىلى 8-ئايغىچە ، شىمالىي كاۋكاز مەركىزى كومىتېتى ئەزالىرى دۆلەتنىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا بىر يۈرۈش يىغىنلارنى ئۆتكۈزدى.  1917-يىلى 9-ئاينىڭ 18-كۈنى ئاندىدا ئۆتكۈزۈلگەن شىمالىي كاۋكاز پارلامېنتىنىڭ يىغىنى پىلانلانغان ۋە ۋەكىللەر ئۆمىكى بېكىتىلگەن.  1917-يىلى 9-ئاينىڭ 18-كۈنى ئامما توپى ئالدىدا 1500 ۋەكىلنىڭ قاتنىشىشى بىلەن باشلانغان ۋە ئاندى ئەھدىنامىسى دەپ ئاتالغان بۇ قۇرۇلتايدا ۋاقىتلىق ئاساسىي قانۇن تەييارلىنىپ ، شىمالىي كاۋكاز مەركىزى كومىتېتىغا «مىللىي ئارمىيە قۇرۇش» «ئاساسىي ئىستېمال بۇيۇملىرىنىڭ ئېكسپورت قىلىنىشىنى چەكلەش» ،  «كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى جاكارلاش» قاتارلىق پەۋقۇلئاددە ھوقۇقلار بېرىلدى.  1917-يىلى 7-نويابىر ، پېتروگرادتا لېنىن باشچىلىقىدىكى بولشېۋىكلار سىياسىي ئۆزگىرىش ئارقىلىق ھاكىمىيەتنى تارتىۋالغاندىن كېيىن ، بۇ كومىتېت 1918-يىلى 3-ئايدا باكۇ ۋە تىبلىسكە چېكىنىپ،  شۇ ئايدىكى ترابزون يىغىنىغا كۈزەتكۈچى سۈپىتىدە قاتناشتى .  ئىستانبۇلدا ئوسمانلى ئەمەلدارلىرى بىلەن سىياسىي ئالاقە ئېلىپ بېرىلدى.  شىمالىي كاۋكاز پارلامېنتىدا دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقىنى جاكارلاش قارارىغا كەلگەندىن كېيىن ، 1918-يىلى 11-ماي ئېلان قىلىنغان خىتابنامە بىلەن شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسى ئېلان قىلىندى.

2 .  مۇستەقىللىق خىتابنامىسى :

شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىق خىتابنامىسى 1918-يىلى 5-ئاينىڭ 11-كۈنى ئېلان قىلىنغان:
«ئىمزاسى بۇيرۇق بولغان شىمالىي كاۋكاز خەلقلىرىنىڭ ھوقۇق بېرىلگەن ۋەكىللىرى تۆۋەندىكى مەسىلىلەرنى دۇنيادىكى بارلىق ھۆكۈمەتلەرگە دوكلات قىلىش شەرىپىگە ئېرىشتى .  1917-يىلى ماي ۋە سېنتەبىردىكى يىغىنلاردا شىمالىي كاۋكاز خەلقلىرىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ئاساسەن شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى قۇرۇش توغرىسىدا خىتابنامە ئېلان قىلىش ئارقىلىق پۈتۈن كاۋكازىيەدە مىللىي مۇستەقىللىق سادالىرى كۈچەيتىلدى.  شىمالىي كاۋكاز ھۆكۈمىتى تۆۋەندىكىدەك بايانات ئېلان قىلدى:

1. بىرلەشمە شىمالىي كاۋكاز خەلقى روسىيەدىن ئايرىلىش ئارقىلىق مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى.

2. يېڭى دۆلەتنىڭ جۇغراپىيىلىك چېگرىسى رۇسىيە ئىمپېرىيىسىگە كىرگەندىكى چېگرانى ئاساس قىلىپ ، داغىستان ، تېرېك ، ستاۋروپول ، كۇبان ۋە قارا دېڭىز ، شەرقتىن كاسپىي دېڭىزى ۋە جەنۇبتىن تاشقى كاۋكاز ئەللىرى ( گىرۇزىيە، ئەرمېنىيە ۋە ئەزەربەيجان ) قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن تۈزۈلگەن كېلىشىملەر ئارقىلىق مۇقۇم بېكىتىلىدىغان چېگرادىن تەركىب تاپىدۇ.

بۇ قارارلارنى دۇنيادىكى بارلىق ھۆكۈمەتلەرگە ئېلان قىلىش ۋە ئۇلارنى خەۋەر قىلىش ۋەزىپىسى تۆۋەندىكى ئىمزالار بىلەن ھوقۇق بېرىلگەن ۋەكىللەر ئۆمىكىگە بېرىلدى.

بۇ رامكا ئاستىدا بىز تۆۋەندە ئىمزاسى بېرىلگەن بىز ئەركىن دۇنياغا مۇستەقىل شىمالىي كاۋكاز دۆلىتىنىڭ بۈگۈندىن باشلاپ قانۇنلۇق قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلايمىز :
ئابدۇلمەجىد چېرموي (ھۆكۈمەت باشلىقى) ،
ھەيدار باممەت (تاشقى ئىشلار مىنىستىرى) »

ياش دۆلەتنىڭ يىمىرىلىشى ئىچكى توقۇنۇشتىن ئەمەس ، بەلكى ئاق ۋە قىزىل روسىيە ئارمىيىسىنىڭ ھۇجۇمىدىن كېلىپ چىققان.

شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتىمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەت ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ھالقا .  بىرلەشمە كاۋكاز فېدىراتسىيىسى بۇ دەۋردە تۇنجى قېتىم تولۇق مۇستەقىل ھالدا خەلقئارا سەھنىدە پەيدا بولدى.  بۇنداق بولغاندا ، كاۋكاز رايونىنىڭ سىياسىي كىملىكى دۇنياغا توغرا نامايەن قىلىندى . بىرلەشمە شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى رەسمىي ئېتىراپ قىلىندى ۋە 1919-يىلدىكى پارىژ تىنچلىق يىغىنىغا قاتناشتى.  قىسقىسى ، كاۋكازلىقلارنىڭ ئۆز نامىدا سۆزلەش ، سۆھبەتلىشىش ۋە خىتاب قىلىش ھوقۇقى بار ئىدى.

3 . تاشقى كاۋكازدىكى جىددىي ۋەزىيەت ۋە ئەزەربەيجان دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى :

1918 - يىلى دۇنيا ئۇرۇشى داۋام قىلىۋاتقاندا،
30 - مارتتىن 1 - ئاپرىلغا قەدەر ئۈچ كۈن ئىچىدە پەقەت باكۇدىلا 12 مىڭ ئەزەربەيجانلار، ئەرمەن سوۋېت باندىت كۈچلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن . 31 - مارت پاجىئە ئەڭ ئېغىر بولغاچقا ، ئۇلار بۇ كۈننى « ئەشەددىي ئىرقىي قىرغىنچىلىق كۈنى » دەپ بېكىتىپ ھازىرغىچە خاتىرىلەپ كەلمەكتە .

1955 ـ يىلى 6 - مارت ئەزەربەيجاننىڭ دۆلەت ئاتىسى مۇھەممەد ئىمىن رەسۇلزادە ئەنقەرەدە ۋاپات بولغان.( رەسۇلزادە 1884 ـ يىلى 31 ـ يانۋاردا ئەسلىدە چاررۇسىيە ئىشغالىيىتىدىكى باكۇدا تۇغۇلغان.چاررۇسىيە 1812 ـ يىلى « گۈلىستان شەرتنامىسى»ئارقىلىق ئەزەربەيجاننى پېرسىيە قاچار سۇلالىسى(1796 ـ 1925)دىن تارتىۋالغان ئىدى . ئۇ دەسلەپكى 33 يىللىق ھاياتىنى ئانا ۋەتىنى ئەزەربەيجاننى ئازات قىلىش ئىستىكىدە مەخپىي خىزمەت قىلىش بىلەن ئۆتكۈزگەن. 1917 ـ يىلى چاررۇسىيە ھالاك بولۇپ،بىردىنلا پۈتۈن رۇسىيە تەۋەسى قالايمىقانلىشىپ كەتكەن.ئاندىن 1917 ـ يىلى 7 ـ نويابىر ھاكىمىيەتنى قولغا ئالغان بولشېۋىكلار ھاكىمىيىتى 1918 ـ يىلى 22 ـ فېۋرال قوقان مۇختارىياتىنى يوقىتىپ، 1918 ـ يىلى 26 ـ مارتتىن 29 ـ مارتقىچە باكۇدا مىللىي قىرغىنچىلىق قىلىپ،30مىڭدىن ئوشۇق ئەزەر مىللىتىنى ئۆلتۈرگەن.جۈملىدىن قىزىل ئارمىيە شۇ يىلى 19 ـ مايدا ئالمۇتادىن تاكى قورغاسقىچە ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىپ،50 مىڭدەك ئۇيغۇرنى قىرىپ تاشلاپ« ئاتۇ پاجىئەسى»نى پەيدا قىلغان.نەتىجىدە شۇ
يىلى 28 ـ مايدا رەسۇلزادە تىفلىستا ئىسلام دۇنياسىدىكى تۇنجى دېموكراتىك دۆلەت « ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتى»نى قۇرۇپ، تۇنجى پىرىزدېنت بولغان. بىراق باكۇ قاتارلىق مۇھىم، ئاساسلىق شەھەرلەر بولشېۋىكلار ۋە ئەنگلىيە
ئىشغالىيىتىدە بولغاچقا،رەسۇلزادە ئوسمان ئىمپىرىيىسىدىن ھەربىي ياردەم تەلەپ قىلغان.
ھەربىيە نازىرى( ئۇرۇش ۋەزىرى)مەرھۇم ئەنۋەر پاشا( 1881 ـ 1922)ئۆز قېرىندىشى نۇرى پاشا (1881 ـ 1949)نى دەرھال « كافكاز ئىسلام ئوردۇسى»نى قۇرۇشقا بۇيرۇق بەرگەن.نۇرى پاشا ئىراقنىڭ شىمالىدىكى موسۇلدا تېزدىن
بىرئاي ئىچىدە جەڭگىۋار قىسىم تەشكىللەپ،
ئەنۋەر پاشانىڭ بۇيرۇقى بويىچە شۇ يىلى ئاپرىل ئاخىرىدا كۇردىستاندىن كاۋكازغا يۈرۈش قىلغان.23 ـ مايدا گەنجىنى ئىگىلەپ،
ئۈچ ئايلىق جاپالىق ئۇرۇش ئارقىلىق ئاخىرى
1918 ـ يىلى 13 ـ سېنتەبىردە باكۇنى قولغا ئېلىپ،غەلبىسىرى ئىلگىرىلەپ داغىستاننى ئازات قىلغان.پۈتكۈل شىمالىي كاۋكازنى ئازات قىلىش كۆزگە كۆرۈنۈپ قالغان بىر ھالقىلىق پەيتتە،ئوسمان ئىمپىرىيىسىنىڭ گېرمانىيە مارشالى قوماندانلىق قىلىۋاتقان لىۋاندىكى ئاساسلىق سەر خىل قوشۇنى 1917 ـ يىلى 19 ـ دېكابىر ئېرۇسالىمنى ئىشغال قىلىپ،توختىماي شىمالغا يۈرۈش قىلىۋاتقان ئەنگلىيە ـ فرانسىيەـ ئەرەب بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ باش قوماندانى
ئىدمونت لېنبىي تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ،
ئوسمان ئىمپىرىيىسى بىلەن ئانتانتا دۆلەتلىرى
ئارىسىدا 30 ـ ئۆكتەبىر 1 ـ دۇنيا ئۇرۇشىنى توختىتىدىغان شەرتنامە ئىمزالانغان.گېرمان ئىمپىرىيىسىمۇ 11 ـ نويابىر شەرتنامىگە قول قويغان.شۇنىڭ بىلەن چوڭ ئۇرۇش توختىغان.
رەسۇلزادە نۇرى پاشاغا داستىخان سېلىپ قانداق قىلىش كېرەكلىكىنى مەسلھەتلەشكەن.
كېلىشىم بويىچە ئوسمان ئىمپىرىيىسى سەككىز سەپتە ئۇرۇش قىلىۋاتقان بارلىق قوشۇنىنى شەرتسىز چېكىنىپ چىقىشقا بۇيرۇق قىلغان.
1918 ـ يىلى 12 ـ نويابىر ئەنگلىيە ئىستانبۇلغا قوشۇن كىرگۈزۈپ ئىشغال قىلىشنى باشلىغان. 14 ـ نويابىر كېلىشىمگە خىلاپ ھالدا موسۇلنى ئىشغال قىلىۋالغان. ئەينى ۋاقىتتىكى دۆلەتنى ئىدارە قىلىۋاتقان تالات پاشا،ئەنۋەر پاشا ۋە جامال پاشالار ھەر تەرەپكە قېچىپ كەتكەن. بىراق ئەنۋەر پاشا« غەرپتە ئوسمان تۈرك ئوغۇز دۆلىتىنى مۇنقەرز قىلغان گۇناھىنى، شەرقتە
ئۇيغۇر ـ تۇران دۆلىتى قۇرۇپ چىقىش ئارقىلىق يۇيۇش» قارارىغا كېلىپ،شەرققە يول ئالغان. لېنىن ئەنۋەر پاشانىڭ ئابرۇيىدىن پايدىلىنىپ كاۋكاز،قىرىم،تۈركىستان ۋە سىبىرىيەلەردىكى
تۈركىي ۋە ئىسلامىي خەلقلەرنى سىلىق يوللار ئارقىلىق ئۆزىگە بېقىندۇرماقچى بولغان. ئەنۋەر پاشا تەكلىپ بويىچە 1919 ـ يىلى ئەتىيازدا ئەزەربەيجانغا كېلىپ«باكۇ شەرق مىللەتلىرى كېڭىشى»گە قاتناشقان.ئۇ لېنىننىڭ ئارزۇسىغا خىلاپ ھالدا يىغىنغا كەلگەن ۋەكىللەرگە «بىر ئورتاق مەپكۇرە ئاساسىدا بۈيۈك تۇران دۆلىتى قۇرۇپ چىقىپ،تاجاۋۇزچى رۇسلارنى ئۇرالنىڭ شەرقىگە(يەنى ياۋروپا قىتئەسىگە)قوغلىۋېتىش »توغرىلىق نەسىھەت قىلىپ، مەخپىي يوليورۇق بەرگەن.ئۇنىڭ تەكلىپى 1918 ـ يىلى فېۋرال ئېيىدىن تاكى 1919 ـ يىلى فېۋرالغىچە بولغان بىر يىل ئىچىدىلا قاتتىق قىرغىن قىلىنغان ئۇيغۇر،قازاق،تاتار،قىرغىز ۋە كاۋكازلىقلارنى
قىزىقتۇرغان . ئورۇسلار جامال پاشانى ئافغانىستاندا ئەنگلىيەگە قارشى ئۇرۇشقا سېلىشتا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ، رۇسىيەدە مېھمان بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئەنۋەر پاشا ئورۇسلارنىڭ كوزىرى بولۇشنى خالىماي ، ئارقا سەپنى پۇختىلاش ئۈچۈن بۇخارا خانلىقىغا كەتكەن. باشقا مىللەتلەر ۋە بەگلىكلەر ۋەكىللىرىمۇ يۇرتىغا قايتىپ،قىزىل رۇس بولشېۋىكلىرىگە قارشى ھەرىكەتكە ئۆتكەن. ئۆزىنىڭ ئالدىنىپ« يولۋاسنى تاغقا قويۇپ بېرىپ،بۆرىنى قوتانغا باشلاپ كىرگەنلىكى»نى ھېس قىلغان لېنىن ئالدى بىلەن ئەنۋەر پاشا بىلەن ئۇچراشماقچى بولغان جامال پاشانى گىرۇزىيەدىكى تىفلىستا ئەرمەن خادىملىرى ئارقىلىق قەستلەپ ئۆلتۈرۈپ ، ئەنۋەر پاشانى قورال كۈچى بىلەن بويسۇندۇرۇش يولىنى تۇتقان.ئۇنىڭ 1 ـ نىشانى ئەزەربەيجان بولغان. چۈنكى باكۇ نېفىتلىكى رۇسىيە سانائىتى ۋە مەۋجۇدىيىتىنىڭ جان تومۇرى ئىدى.جىددىي تەييارلىقلار ئارقىلىق 1920 ـ يىلى ئەتىيازدا ھۇجۇم قوزغاپ،27 ـ ئاپرىل باكۇنى ئىشغال قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئىككى يىلدەك مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ئەزەربەيجان دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى مۇنقەرز بولۇپ،رەسۇلزادە قولغا ئېلىنغان.

1922 - يىلى 4 - ئاۋغۇستتىكى پامىر ئۇرۇشىدا
ئەنۋەر پاشادىن خالاس بولۇپ كۆڭلى جايىغا چۈشكەن سوۋېت كومپارتىيىسى سىتالىننىڭ  تەكلىپى بويىچە رەسۇلزادىگە بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىنى سۈرگۈن قىلىش جازاسىغا ئۆزگەرتىدۇ.( ئەلۋەتتە سىتالىن مەقسەتسىز ياخشىلىق قىلىدىغان بىرى ئەمەس . ئەمما ئەزەربەيجان خەلقىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇش ئۈچۈن شۇنداق قىلىش ئەڭ دانا چارە ئىدى . چۈنكى رەسۇلزادە ئۇلارنىڭ مىللىي قەھرىمانى ئىدى ). رەسۇلزادە، پولشا،گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە بىر مەزگىل سەرگەردانلىقتا ياشاپ،ئاخىرقى ئون يىلنى تۈركىيەدە ئۆتكۈزىدۇ. 1947 ـ يىلى تۈركىيەگە كەلگەن رەسۇلزادە 1949 ـ يىلى « ئەزەربەيجان كۈلتۈر مەركىزى»نى قۇرىدۇ. شۇنداق قىلىپ پۈتۈن ئۆمرى ئانا ۋەتىنى ۋە مىللىتىنىڭ ئازاتلىقى ئۈچۈن كۈرەش قىلغان داھىي مۇھەممەد ئىمىن رەسۇلزادە 1955 ـ يىلى 6  ـ مارت ئەنقەردە 71 يېشىدا ۋاپات بولىدۇ. بۇ ئارىدا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەنۋەر پاشانىڭ بىر قورساق ئۇكىسى نۇرى پاشا
1949 ـ يىلى 2 ـ مارت ( بەزى مەنبەلەردە 6  ـ مارت) سىرلىق پارتلاشتا ئۆزى قۇرغان قورال زاۋۇتىدا 30 نەچچە خادىمى بىلەن شېھىت بولىدۇ.ئۇلارنىڭ جەسىتىنى تاپالمىغان جامائەت بوش تاۋۇتلارنى كۆتۈرۈپ،ئۇلارنى دەپنە قىلىدۇ

1918 - يىلى 31 - مارت ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ئەنۋەر پاشانىڭ « كافكاز ئارمىيىسى » نى قۇرۇپ ، ئىنىسى نۇرى پاشانى ئاپرىلدا ئەزەربەيجانغا ئەۋەتىپ ، شۇ يىلى مايدىن تاكى سېنتەبىرگىچە تۆت ئاي ئۇرۇش قىلىپ ، باكۇنى ئازات قىلىپ ، ئىسلام دۇنياسىدىكى تۇنجى دېموكراتىك دۆلەتنىڭ قۇرۇلۇشىغا سەۋەپ بولغان . ئەمما ئوسمانىلار 1918 - يىلى 30 - ئۆكتەبىر قول قويغان مودېرىس كېلىشىمىنىڭ روھى بويىچە سەككىز سەپتىكى بارلىق ئەسكەرلىرىنى ياندۇرۇپ ئەكەلگەن . 1919 - يىلدىكى باكۇ شەرق مىللەتلىرى يىغىنى قىزىل رۇسىيەگە زىيانلىق قارار چىقارغاچقا ، لېنىن ئالدىراپ قورال كۈچى ئىشلىتىپ 1920 - يىلى 29 - ئاپرىل باكۇنى ، 1 - سېنتەبىر بۇخارانى قورال كۈچى بىلەن ئىشغال قىلىپ ، بىر يىلدىلا كاۋكازىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ ئاخىرقى مۇستەقىل جايلارنى يۇتۇۋالغان .

ئوخشاش ئەھۋال ۋەتىنىمىزدە 1934 - يىلى 6 - فېۋرالدىن 10 - فېۋرالغىچە بىرىنچى جۇمھۇرىيىتىمىز پايتەختى قەشقەر شەھىرىدە بەش كۈن داۋاملاشقان بولۇپ ، تۇڭگان باندىت ماجۇڭيىڭ باندىتلىرى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى پايتەختى قەشقەرنى ئىشغال قىلىپ، ئاخىرقى ئۈچ كۈندە قەتلىئام يۈرگۈزگەن . ئۆلتۈرۈلگەن ئۇيغۇرلار 12 مىڭدىن كەم بولمىغان . ھەتتا ئەنگلىيە كونسۇلىنىڭ خوتۇنى ماكارتېنى خانىممۇ ئېغىر يارىدار بولغان . بۇنىڭدىن قىرغىنچىلىقنىڭ سالمىقىنى ئېنىق كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ . ئۇلارغا ئادەتتىكى ئاۋامدىن ئۇچراپ قالغانلارنىڭ بىرىمۇ ساق قالمىغان . ( شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىلىرىدە شۇ چاغدا دەل ۋاختىدا بىرمۇ ئۇيغۇرنىڭ ۋەكىل سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ ، باندىت تۇڭگانلار بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ ، ئۇلارنىڭ تەلىپىنى ئورۇنلىمىغانلىقى مەزكۇر پاجىئەنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەپ بولغان . ئاخىرى 10 - فېۋرال كۈنى سوۋېت ۋە ئەنگلىيە كونسۇللىرى قەشقەردىكى دىنىي زاتلاردىن ياردەم تەلەپ قىلغان . ھالقىلىق پەيتتە نەچچە داڭلىق ئۆلىما تەۋەككۈلچىلىك بىلەن ھېيتگاھ جامەسىگە يېتىپ كېلىپ ، قىلىچىدىن قان تەپچىپ تۇرغان باندىت ماخۇسەن بىلەن سۆھبەتلەشكەن . ئۇلار شۇندىلا قىرغىننى توختىتىپ ، ئاۋامغا بىر نەچچە شەرت قويۇپ ، ھەربىي گازارما قىلىۋالغان ھېيتگاھتىن چېكىنىپ چىقىپ كەتكەن ) . 

4 . ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ۋە كاۋكازدا قىزىل قىيامەت :

1935 - يىلى دۆلەت نامىنى « ئىران »غا ئۆزگەرتكەن ئىران شاھى رىزاخان پەھلىۋى
ئەنگلىيە ۋە سوۋېتنىڭ بوزەك قىلىشىغا چىدىماي، 1941 - يىلى گېتلىر بىلەن خۇپيانە ھەمكارلىشىپ، سىتالىن بىلەن چېرچىلدىن بىر قىسىم زېمىنىنى قايتۇرۇۋالماقچى بولىدۇ. تولىمۇ ئەپسۇس، بۇنى سېزىپ قالغان سىتالىن بىلەن چېرچىل گېتلىر قوشۇنى كاۋكازغا يېتىپ كېلىشتىن ئىلگىرى دەرھال يوشۇرۇن ھالدا تېھرانغا كېلىپ، قورال كۈچى بىلەن رىزاخاننى ئاغدۇرۇپ،ئۇنىڭ غەرپپەرەس قابىل ئوغلى مۇھەممەد رىزاخاننى شاھ قىلىپ تىكلەيدۇ

1941 ـ يىلى رىزاخان پەھلىۋى گېتلىر بىلەن بىرلىشىپ،باكۇ نېفىتلىكى ۋە كاۋكاز رايونىنى ئىشغال قىلىپ ، ئەزەربەيجاننى قايتۇرۇۋېلىپ، سوۋېتنىڭ ئېنىرگىيە مەنبەسىنى بىراقلا ئۈزۈپ تاشلىماقچى بولغاندا ، بۇنىڭدىن چۆچۈپ كەتكەن سىتالىن دەرھال چېرچىل بىلەن ئۇشتۇمتۇت تېھرانغا يېتىپ كېلىپ، 1941 - يىلى 25 - ئاۋغۇست رىزاخاننى قورال كۈچى بىلەن ئاغدۇرۇپ،ئورنىغا ياۋروپادا ئوقۇغان ئوغلى مۇھەممەد رىزاخان(1941 ـ 1979)نى ئىران شاھى قىلىپ تىكلىگەن.1979 ـ يىلى فېۋرالدا ھۇمەينى ئۇنى ئۆرىۋېتىپ ھازىرقى ئاتالمىش ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان.

بۇ جەرياندا شىمالىي كاۋكاز خەلقلىرىمۇ قايتا قوزغىلىپ ، مىللىي مۇستەقىللىق كۈرىشىنى باشلاپ كەتكەن . ئەمما بەختكە قارشى سىتالىن 1943 - يىلى گېتلىر ئۈستىدىن زەپەر قۇچۇپ،
1944 - يىلى 5 - فېۋرالدىن 14 - نويابىرغىچە سىتالىن ۋە مولوتوف باشچىلىقىدىكى سوۋېت ھۆكۈمىتى ۋولگا دەرياسى بويىدىكى يەرلىك گېرمانلار ، قىرىم ۋە قازان تاتارلىرى،ھەمدە شىمالىي كاۋكازدىكى چېچېن ، ئاۋار ، قۇمۇق ، قالماق، بالقار ، قارا چاي ، چېركەس ، ئادېگا ، ۋە بىر قىسىم ئەزەرى قاتارلىق خەلقلەرنى « گېتلىر بىلەن. ھەمكارلاشقان ۋەتەن خائىنلىرى » دەپ قارىلاپ ،  ئانا يۇرتىدىن يىراق سىبىرىيە ۋە قازاق دالىسى ، ھەتتا ساخالىنغا قەدەر سۈرگۈن قىلىپ ، يۇقىرىقى مۇنبەت ۋە ئىستراتېگىيىلىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم بولغان قىرىم ، ئۇرال ۋە كاۋكازلارغا كۆپلەپ رۇس ۋە ئۇكرائىنالىق ئاققۇنلارنى كۆچۈرۈپ كېلىپ ، مەزكۇر جايلارنىڭ نوپۇس تەڭپۇڭلىقىنى بۇزۇپ تاشلىغانىدى . سۈرگۈن قىلىنغانلار ئىنتايىن ناچار شارائىت ۋە قەھرىتان سوغۇقتا ئەبجىقى چىقىپ كەتكەن يۈك پويىزلىرىدا توشۇلۇش جەريانىدا كۆپ ساندىكى ياشانغان كىشىلەر ۋە بالىلار ئۆلۈپ كەتكەن . ئۇلار سىبىرىيەدە قاتتىق ۋە ھەقسىز ئەمگەك قىلىشقا مەجبۇر بولغان . 1945 - يىلى ئاۋغۇستتا سىتالىن ئىككى يېرىم مىليون ئەسكەر ئەۋەتىپ ، مانجۇرىيە( 1932 - 1945)نى ئاغدۇرۇپ، مانجۇرىيەنى تاكى 1946 - يىل ئاخىرىغىچە ئىشغال قىلىپ تۇرغان . ئۇ يەردە ئەسىرگە چۈشكەن ياپونىيە كانتون ئارمىيىسىنىڭ 600 مىڭ ئەسكىرىنى سىتالىن زورلاپ سىبىرىيەگە ئېلىپ كەتكەن . نەتىجىدە يۇقىرىقى بىچارە خەلقلەر سوۋېت ئەسكەرلىرى يىراق شەرقتىن قايتىپ كەتكىچە ئاشلىقتىن قاتتىق قىسىلغان . 600 مىڭ ياپونىيە كانتون ئارمىيىسىمۇ قاتتىق ئەمگەككە سېلىنغاندىن كېيىن، « ئاشلىق يېتىشمىدى » دېگەن باھانە بىلەن قىرىۋېتىلگەن. ياپون ھۆكۈمىتى ئۇلارنىڭ جەسىتىنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ ، ئەمما سىتالىن ياپونلارنىڭ ئۆلۈك جەسەتلىرىنىمۇ بوش قويۇۋەتمىگەن . رۇسلار ئۇلارنىڭ جەسەتلىرىدىن « سوپۇن » ياساپ ئىشلەتكەن . پەقەت ئاز ساندىكى كونا جەسەتلەرنى كۆيدۈرۈپ ، بىر كېمە جەسەت كۈلىنى ياپونىيەگە ئۆتكۈزۈپ بەرگەن . ياپونلار بۇ ئەسكەرلەر ئۈچۈن مەخسۇس ئىبادەتخانا ياسىتىپ ، ئۇلارنى ياد ئېتىپ كەلگەن . مانا يۇقىرىقى 1944 - 1945 - 1946 - يىللىرى قاتتىققول ۋە رەھىمسىز سىتالىن كاۋكازىيە، قىرىم - ئۇرال ۋە سىبىرىيەدىكى ۋەھشىيلىكلىرىنىڭ ئەكسىچە ئىككىنچى قېتىملىق جۇمھۇرىيىتىمىزنى قۇرۇپ چىقىشىمىزغا ياردەم بېرىپلا قالماي ، يەنە 1945 - يىلى 14 - ئاۋغۇست دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلىشىپ قالغان بولسىمۇ ، شۇ كۈنى موسكۋادا « سوۋېت - خىتاي دوستلۇقى » كېلىشىمى تۈزۈلگەن بولسىمۇ ، يەنە ساق بىر ئاي پۇرسەت بېرىپ، ئارمىيىمىزنىڭ 14 - سېنتەبىرگە قەدەر ئىلىدىن باشقا ئالتاي ۋە تارباغاتاي قاتارلىق بىپايان زېمىنلارنى ئازات قىلىپ، ئۈرۈمچىگە 120 كىلومېتىر ( ئىككى سائەتلىك يول ) كېلىدىغان ماناس دەرياسى بويىغىچە قىستاپ كېلىشىگە رۇخسەت قىلغان . كېيىنچە ئامېرىكا ۋە گومىنداڭنىڭ بېسىمى بىلەن گەرچە شىمالىي سەپتە ئارمىيەنى ماناس دەرياسى بويىدا توختىتىپ قويغان بولسىمۇ ، ئەمما تاشقورغاندا قايتا يېڭى ئىنقىلاپ قوزغاپ ، 1 - سېنتەبىردىن تاكى 1946 - يىلى يانۋارغىچە قەشقەر شەھىرىدىن باشقا پۈتۈن قەشقەر ۋىلايىتىنى ئازات قىلىپ ، خوتەننى ئازات قىلىشقا كۈچى يەتكىدەك ھالەتتە كەلگىچە قوللاپ تۇرغان . ئەمما سوۋېت تەرەپ خۇددى 1933 - يىلدىكىدەك ئۆزى كۈتكەن پوزىتسىيەگە ئېرىشىپ بولالماي ، يەنە بىر قېتىم بىزدىن ۋاز كەچكەن . گەرچە 1946 - يىلى باشلانغان « سوغۇق ئۇرۇش » سەۋەبىدىن 1947 - 1948 - يىللىرى قايتا تارىخىي پۇرسەت كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما رەھبەرلىرىمىز پۇرسەتنى قاچۇرۇپ قويغان .

5 . سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ مۇستەقىللىقى :

1991 - يىلى 19 - ئاۋغۇست ئەمەلگە ئاشمىغان موسكۋا سىياسىي ئۆزگىرىشىدىن كېيىن، سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ھەر قايسى جۇمھۇرىيەتلەر ئۆي ئايرىپ چىقىشقا باشلىغان. شۇ قاتاردا چېچىنىيەمۇ 1991 - يىلى 2 - نويابىر سەھەر رەسمىي مۇستەقىللىق جاكارلىغان. سوۋېت ئىتتىپاقىمۇ 21 - دېكابىردىكى ئۈچ ئورۇس رەھبىرىنىڭ بېسىمى بىلەن 25 - دېكابىر پارچىلىنىپ كەتكەن . 15 جۇمھۇرىيەت ئايرىلىپ بولغاندىن كېيىن ، باشقا كىچىك ئەللەرمۇ تەرەپ - تەرەپتىن مۇستەقىللىق جاكارلىغان . رۇسىيە ئاخىرى چېچىنلەرنى قىرىپ ، باشقا ئىسيانچى مىللەتلەرگە ئىبرەت قىلماقچى بولغان . چېچىنىيەنى ئۇدا ئۈچ يىل ئۆكتىچى كوممۇنستلار ئارقىلىق يوق قىلالمىغان رۇسىيە تۇنجى قېتىملىق چېچېن ئۇرۇشىنى قوزغىغان.

1994 - يىلى 12 - دېكابىردا رۇسىيە **چېچېن ئۇرۇشىنى قوزغىدى. 1995 - يىلى 5 - يانۋاردا رۇسلار پايتەخت گرۇزنېيغا كىردى. ئەمما 1995 - يىلى فېۋرالدىن 1996 - يىلى ئاپرىلغىچە ئۇدا قانلىق ئۇرۇش قىلىپ، چېچېنلەردىن ئېغىر زەربە يەپ كەتتى.

1997 ـ يىلى 5 ـ يانۋار رۇسىيە ئارمىيىسى
چېچىنىيەدىن چېكىنىپ چىققان.(  1991 ـ يىلى 2  ـ  نويابىر قۇرۇلغان مۇستەقىل چېچىنىيە  جۇمھۇرىيىتى،1994 ـ 12 ـ دېكابىر رۇسىيەنىڭ
تاجاۋۇزىغا ئۇچرىغان. 1995 ـ يىلى 5 - يانۋار
رۇسلار گروزنىغا كىرگەن. گەرچە چېچىنىيە
پېرزدېنتى دۇدايېف 1996 ـ 21 ـ ئاپرىل
قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن بولسىمۇ،بىراق ئالتە
ئايلىق قاتتىق مىللىي قارشىلىق نەتىجىسىدە
ئېغىر چىقىم تارتقان رۇسىيە چېچىنلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىپ چېكىنگەن.
بىراق چېچىنىيە مۇستەقىللىقى كۈرىشى پۈتكۈل كاۋكازغا يامراپ كەتكەچكە،رۇسىيەنىڭ قاتتىق قول مىنىستىرى ۋىلادىمىر پۇتىن 1999 ـ يىلى
2 ـ قېتىملىق چېچېن ئۇرۇشىنى قوزغاپ،قايتا ئىشغال قىلغان.2009 ـ يىلى پۇتىن 10 يىللىق چېچېن ئۇرۇشى ئاخىرلاشقانلىقىنى جاكارلىغان).

***  1997 - يىلى 12 - ماي رۇسىيە بىلەن چېچىنىيە قوراللىقلىرى ئارىسىدا تېنچلىق كېلىشىمى ئىمزالاندى. بۇ 400 يىلدىن بېرى رۇسلارنىڭ تۇنجى قېتىم تەشەببۇسكارلىق بىلەن كاۋكاز خەلقى بىلەن بۇنداق تىنچلىق كېلىشىم ئىمزالىشى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ!

بىرىنچى چېچېن ئۇرۇشى 1994 - يىلى 12 - دېكابىر باشلىنىپ، 1997 - يىلى 5 - يانۋار ئاخىرلاشقان. شۇ يىلى مايدا رۇسلار بىلەن كاۋكازلىقلار تېنچلىق كېلىشىمى تۈزۈپ، چېچېنلەرنىڭ 21 - ئەسىر كىرىشتىن ئىلگىرى « كافكاز فېدراتسىيىسى » قۇرۇش پىكرى توغرىلىق مۇزاكىرىلەر باشلانغان. چېچىنىيە 1997 ـ يىلى 5 ـ يانۋار رەسمىي مۇستەقىل بولۇپ،رۇسلار ئېتىراپ قىلغانىدى.لېكىن چېچىنىيىنىڭ ئەمەلىي مۇستەقىللىقىغا نارازى بولغان چېچىن ھەربىي گېنىرالى« كافكاز بۆرىسى شامىل باسايېف (1965  ـ 2006)»پۈتۈن شىمالىي كافكازنى ئازات قىلىش چاقىرىقى قىلىپ، 1999 ـ يىلى داغىستانغا ھۇجۇم قىلدى.شۇنىڭ بىلەن شۇيىلى 8 ـ ئايدا باش مىنىستىر بولغان پۇتىن ئېغىر ئەھۋالدا قالدى. نەتىجىدە 1999 ـ يىلى
2 ـ قېتىملىق چېچېن ئۇرۇشى باشلاندى.
باسايېف 2004 ـ يىلى 9 ـ ماي يېڭى چېچىن رەھبىرى ئەھمەد قادىروف(1950 ـ 2004)نى پارتلىتىپ ئۆلتۈرگەن.ئاقىۋەت بىر پۈتۈن چېچېن پىدائىيلىرى ئىككىگە بۆلۈنگەن.
2006 ـ يىلى 10 ـ ئىيۇل باسايېف سۇيقەست بىلەن پارتلىتىۋېتىلگەن. 2007 ـ يىلى پۇتىن سابىق قادىروفنىڭ 31 ياشلىق ئوغلى رامزان قادىروفنى چېچېن رەھبىرى قىلىپ،پەيدىنپەي چېكىنىپ چىقىپ،2009 ـ يىلى ئەتىيازدا 10 يىللىق چېچېن ئۇرۇشى ئاخىرلاشقانلىقىنى جاكارلىغان.

6 . باسايېفنىڭ تۇتقان يولى ۋە ئىككى قېتىملىق چېچېن ئۇرۇشى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن زور سىياسىي ئىبرەتتۇر  :

1999 - يىلى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىلچىلىرى بىردىنلا « غازاتچىلار » ۋە « ئازاتچىلار» دەپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىپ ئۇزاق ئۆتمەيلا ، چېچىن مۇستەقىلچىلىرىمۇ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كەتتى . بىر ئېقىم شامىل باسايېۋ باشچىلىقىدا ، يەنە بىر ئېقىم ھازىرقى رامىزان قادىروفنىڭ دادىسى باشچىلىقىدا راۋاجلاندى. 2000 - يىلدىكى قاتتىق تالاپەت ، ھەمدە 2001 - يىلى 11 - سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، چېچېن مۇستەقىلچىلىرى ئىدىئولوگىيە جەھەتتە يەنە قايتا ئىككىگە بۆلۈنۈپ كەتتى. بىر تۈركۈمى چېچىن شامىل باسايېف ۋە ئەرەب خەتتاب باشچىلىقىدا « ئۈممەتچىلىك ۋە كاۋكازچىلىق» ئىدىئولوگىيىسى بويىچە رۇسلارغا قارشى ۋاستە تاللىماي، ھەر خىل پارتىزانلىق ھۇجۇملىرى بىلەن شۇغۇللاندى. يەنە بىر تۈركۈمى ئاتا - بالا قادىروفلارنىڭ « رېئاللىقنى چىقىش قىلىش يولى» بويىچە رۇسىيە بەرگەن « تولۇق مۇستەقىللىقتىن سەل كىچىكرەك، يېرىم مۇستەقىللىقتىن چوڭراق مىللىي ئاپتونۇم جۇمھۇرىيەت» ھوقۇقىنى قوبۇل قىلىپ، نەسلى قۇرۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغان چېچېن مىللىتىنى قۇتقۇزۇپ قالدى. ھازىرمۇ رامزان قادىروف پۇتىن بىلەن بولغان پەۋقۇلئاددە يېقىن مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، ئون مىڭدىن ئەللىك مىڭغىچە پىشقان قوراللىق قىسىمنى قولىدا تۇتۇپ تۇرماقتا . باسايېفنىڭ يولىغا ۋارىسلىق قىلغانلار 2007 - يىلدىن كېيىنلا ئاجىزلىشىپ، قارشىلىق ھەرىكەتلىرى پەسىيىپ قالغان. شۇڭا پۇتىنمۇ 2009 -يىلى 12 - ئاپرىل ئون يىللىق چېچىنىيە ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئېلان قىلىپ، رۇسىيە ئارمىيىسىنى چېكىندۈرگەن. كەلگۈسىدە قوراللىق كۈرەش باسقۇچىغا كىرگەندە بىزمۇ يەنە شۇنداق ھالقىلىق تاللاشقا دۇچ كېلىمىز. شۇڭلاشقا پىلانىمىز « يوتقانغا بېقىپ پۇت سۇنۇش ئاساسىدا تۈزۈلىشى كېرەك ! »، شۇنداقلا ئىدىئولوگىيىمىزمۇ رېئاللىققا ماس ھالدا تۈزۈلۈپ، ۋەتىنىمىزنى ئىككىنچى چېچىنىيە ياكى ئىككىنچى سۈرىيەگە ئايلاندۇرۇپ قويۇشتىن قاتتىق ساقلىنىش كېرەك!» . بىزگە « چېچىنىيە ئىبرەت ! » ، « كوسوۋۇ ئۈلگە ! » بولۇشى كېرەك . قالغان تەپسىلاتىنى ۋاختى كەلگەندە كېڭىشىمىز !

شۇندىن كېيىنلا رۇسلارنىڭ ھەربىي ھەرىكىتى كۆپىيىپ كەتتى. 2008 - يىلى گرۇزىيەگە بىر ھەپتىلىك ئۇرۇش قوزغاپ ئابخازىيە بىلەن جەنۇبىي ئوسسېتىيەنى يۇتۇۋالغان بولسا ،  2014 ـ يىلى قىرىمنى يۇتۇۋېلىپ ، ئۇكرائىنانىڭ شەرقىدە دونېتسىك ۋە لوگانسىك قورچاق جۇمھۇرىيەتلىرىنى پەيدا قىلىپ ، ئۇكرائىنانى ۋە غەرپنىڭ دىققىتىنى قىرىمدىن بۇرۇۋەتتى .
2015 ـ يىلى 30 ـ سېنتەبىر سۇرىيەگە كىردى. 2018 - يىلى 13 - سېنتەبىر يىراق شەرقتە سوۋېت ئىتتىپاقى يوقالغاندىن بۇيانقى تۇنجى كەڭ كۆلەملىك ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈش باھانىسىدە سەرخىل ئېغىر تىپتىكى قوراللارنى تاشقى مانجۇرىيەگە پەم بىلەن يۆتكىۋالدى .
2019 - يىلى لىۋىيەگە « كېرمىل ئاشپەزلىرى» بېرىگادىسىنى كىرگۈزۈدى . ئەمدىكى نىشانى قەيەر !؟ خوشنا بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن رۇسلارنىڭ كېلەر قېتىملىق نىشانىنى توغرا بايقاش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

7 . جاھان ساڭا باقمىسا سەن جاھانغا باق :

غەرپ ، رۇسىيە ۋە باشقا جاھانگىر دۆلەتلەردىكى ئىسلام قورقۇنچى ئاخىرلاشمىغان مۇددەتچە بىزنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق كۈرىشىمىزنى دىنىي غازاتقا ئايلاندۇرۇپ قويۇشقا بولمايدۇ . ئىچكى جەھەتتە ئۆزىمىزنى قوزغىتىش ئۈچۈن ئىشلەتسەكمۇ ، ئەمما غەلىبە قىلماي تۇرۇپ ھەر قانداق تاراتقۇدا جار سېلىشقا قەتئىي بولمايدۇ . ئۇنداق بولمايدىكەن 22 يىل بۇرۇنقى كاۋكاز پاجىئەسى تارىمدا قايتا تەكرارلىنىدۇ . ھازىر دۇنيا ھالقىلىق پەيتلەردە تۇرۇۋاتىدۇ . مەلۇم كۈچ بىزنى قوراللاندۇرسا ، ئەسكەرلەر « ئەركىنلىك جەڭچىلىرى » دەپ ئاتىلىشى لازىم . « مۇجاھىت » ئاتالغۇسىنى شارائىتىمىزغا قاراپ ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ تۇرۇش كېرەك . ھېلىمۇ  زىيادە شەكىلۋازلىققا تويۇنغان يۈزەكى مۇسۇلمانلىقنىڭ زىيىنىنى كۆپ تارتتۇق. ئەمدى بولسىمۇ ئەقىللىق بولايلى . خەلقىمىزگە پايدىلىق بولغاننى قىلايلى . ھەر ئىشتا خەلقىمىزنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى ئۆلچەم قىلىپ، مىڭ ئۆلچەپ بىر كېسەيلى .  ئۇنتۇپ قالمايلى،« جەڭ ، توققۇزى رەڭ » .  ماۋ خىتاي چېغىدا سىتالىن ئەڭ قورقىدىغان چوڭ خىتاي مىللەتچىلىكى دۆلىتىنى « كوممۇنست دۆلىتى » ماركىسى بىلەن ئۇتۇقلۇق قۇرۇۋالغان . بىز بولساق سوۋېتقا قارشى دىنىي ۋە مىللىي ئىدىئولوگىيەدە چىڭ تۇرغاچقا ، سىتالىن بىزنى ساقلاپ قېلىشتىن ماۋغا تاشلاپ بېرىشنى ئەۋزەل بىلگەن . ئۇنى شۇنداق قىلىشقا بىز ئۆزىمىز مەجبۇرلىغان. چۈنكى سىتالىن ماۋنى 1945 - يىلى جاڭغا تاشلاپ بەرگەندىن تاكى 1949 - يىلغىچە ئۇنى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان ئەمەس . پەقەت ماۋ جاڭنى يوقىتىشقا ئاز قالغاندىلا ئاندىن ئۇنى ئاشكارا قوللاپ ياردەم بەرگەن .

8 . پاجىئەلىك يىمىرىلىش :

شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى زامانىۋى مەنىدە كاۋكازلىقلار قۇرغان تۇنجى دۆلەت بولسىمۇ ، بىراق بەختكە قارشى ئۇزۇن ئۆمۈر تاپالمىدى .  ئۆز ئارا ئۇرۇشۇۋاتقان ئاق ۋە قىزىل ئارمىيەگە نىسبەتەن ، كاۋكاز مەسىلىسىدە يەنىلا بىرلىك بار ئىدى . دېمەك مەزكۇر ياش جۇمھۇرىيەتنىڭ دۈشمىنى كۆپ ئۇچرايتتى.  شۇڭا جۇمھۇرىيەت ئۈچ يىللىق مۇساپىسىدە  چار پادىشاھ قالدۇقلىرى بولغان ئاقلار ئارمىيىسى  ۋە لېنىنننىڭ قىزىل بولشېۋىك قوشۇنلىرىغا قارشى مۇرەسسەسىز ھالدا قەتئىي كۈرەش قىلدى .  تەشكىللىك قارشىلىق 1921-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا پۈتۈنلەي ئاخىرلاشتى.  1921-يىلى 6-ئايدا ، شىمالىي كاۋكاز جۇمھۇرىيىتى ۋەيران بولۇپ ، كاۋكاز يەنە رۇسىيە ئىشغالىيىتى ئاستىدا قالدى. بۇنداق ئەھۋال قازاقىستاندا قۇرۇلغان ئالاش ئوردا دۆلىتىنىڭ مۇنقەرز بولۇشىدىمۇ تەكرارلاندى . ئۆز ئارا ئەشەددىي دۈشمەن بولغان ئاقلار بىلەن قىزىللار يەنىلا ئورتاق دۈشمىنى بولغان ئالاش ئوردا كۈچلىرىگە شەرق ۋە غەرپتىن تەڭلا ھۇجۇم قوزغاپ ، ئۇلارنى يوق قىلىۋەتكەن . بۇنداق ئەھۋال ئارىدىن 30 يىل ئۆتكەندىن كېيىن ۋەتىنىمىزدە تەكرارلىنىپ ، ئەشەددىي رەقىپلەردىن بولغان قارا خىتايلار بىلەن قىزىل خىتايلار بىرلىشىپ ، ئورتاق دۈشمىنى بولغان ئۇيغۇرىستان ئاھالىسىنى ھىلە - مىكىرلەر بىلەن ئالداپ ، مۇستەقىل دۆلىتىنى يۇتۇۋالغان .

1918 - يىلى 11 - ماي شىمالىي كاۋكاز فېدىراتسىيىسى مۇستەقىللىق جاكارلىغان . 125 مىڭ كۇۋادرات كېلومېتىر زېمىننى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن شىمالىي كاۋكازنىڭ ئازات بولۇشى بىلەن تەڭ ئورۇسلارنىڭ چېگرىسى كاۋكازىيەدىن خېلىلا يىراققا سۈرۈلۈپ كەتكەن . ئەمما 1917 - يىلى نويابىردا چاررۇسىيە ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىنى يىقىتقان لېنىن باكۇ نېفىتلىكىنىڭ سوۋېتنىڭ بىردىنبىر سانەئەت جان تومۇرى ئىكەنلىكىنى ئوبدان بىلگەچكە ، ئالدى بىلەن 1919 - يىلى شىمالىي كاۋكازغا ھۇجۇم قىلىپ ، ئالدى بىلەن داغىستاننى قورال كۈچى بىلەن ئىشغال قىلغان . ئاندىن 1920 - يىلى 27 - ئاپرىل باكۇنىمۇ قولغا ئالغان . بۇ جايلاردىكى ئۇرۇش ئاخىرلىشىپلا ، 1920 - يىلى 1 - سېنتەبىر ئەڭ ئاخىرقى مۇستەقىل دۆلەت بۇخارانى يۇتۇۋالغان . ئاخىرىدا قورشاۋغا ئېلىنغان شىمالىي كاۋكازغا پۈتۈن كۈچى بىلەن ھۇجۇم قىلىپ ، 1921 - يىلى مەزكۇر دۆلەتنى تۈپتىن يوق قىلغان . شۇندىلا ئۇلار 1922 - يىلى 200 مىڭ قىزىل ئارمىيە باسمىچىلارنى يوقىتىش قىسمى قۇرۇپ، بۇخارا تەۋەسىدە ئەنۋەر پاشانى قوغلاپ زەربە بېرىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلىگەن . باسمىچىلار ھەرىكىتى 1932 - يىلى ئارا باستۇرۇلغان . بىراق قالدۇق باسمىچىلار قەشقەرگە قېچىپ كېلىپ، 1933 - يىلدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيتى ئارمىيىسىنىڭ غوللۇق قىسمىغا ئايلىنىۋالغان . 1934 - يىلى 6 - فېۋرال باندىت تۇڭگانلار سىتالىننىڭ ئىستىكى بويىچە ئەزىزانە قەشقەرنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن ، ئۈچ كۈن قەتلىئام قىلىپ ، 1934 - يىلى 14 - فېۋرالدىن باشلاپ يېڭىسارغا ھۇجۇم باشلىغان. بۇ ۋاقىتتا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەت ئارمىيىسى تۆت بۆلەككە بۆلۈنۈپ كەتكەن بولۇپ، خوجىنىياز ھاجىم باشلىق بىر قىسىم قوشۇن ئېغىر مەغلۇپ بولۇپ، ئازراقلا ئادىمى بىلەن سوۋېت چېگرىسىغا بېرىۋالغان. دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى مامۇت سىجاڭ ئاساسلىق كۈچىنى يېڭىسارغا يۆتكەپ، ئىككى ئەمىر بىلەن شەھەر سېپىلىنى قوغداپ تۇرغان. جۇمھۇرىيەتنىڭ ئەڭ سەرخىل قىسمى بولغان ئوتتۇرا ئاسىيادىن كەلگەن پېشقەدەم قوراللىق ئەسكەرلەر باش شىتاپ باشلىقى يۈسۈپچان قۇربېشىنىڭ قوماندانلىقىدا تۇڭگانلار بىلەن ئۇرۇشۇپ، تەڭ كېلەلمەي تاشمىلىققا چېكىنىپ كەتكەن. سابىت داموللام بىر قىسىم ئەسكەرلەر بىلەن يەكەنگە يېتىپ كېلىپ، دۆلەتنىڭ ئاپپاراتلىرىنى يەكەندە قايتا ئىشقا كىرىشتۈرگەن. خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى قىسىملىرى بولسا يەكەن ۋە يېڭىساردا قاتتىق مۇداپىئەدە تۇرۇپ، 40 كۈنلەپ تۇڭگانلارنىڭ ھۇجۇمىنى چېكىندۈرگەن.

ئامالسىز قالغان خوجىنىياز ھاجى سىتالىننىڭ تەلىپىگە تولۇق كۆنۈپ 1934 - يىلى 13 - ئاپرىل جۈمە جۇمھۇرىيەتنى ئۆز قولى بىلەن تارقىتىۋەتكەندىن كېيىن ، 1934 - يىلى 5 - ئىيۇلدا سوۋېتنىڭ تەقسىماتى بويىچە خوجىنىياز ھاجى ئۈرۈمچىگە بېرىپ، شېڭ شىسەي بىلەن بىللە ھوقۇق تۇتىدىغان، ماجۇڭيىڭ سوۋېتكە چىقىپ كېتىدىغان، ماخۇسەن 36 - دېۋىزىيىنى باشلاپ، يەكەن دەرياسىدىن تاكى چارقىلىققىچە ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان، يولۋاس تۇرپان- قۇمۇلنى باشقۇرۇپ، خوجىنىياز ھاجىغا مەدەت بېرىدىغان، مامۇت سىجاڭ خوجىنىياز ھاجى قوشۇنلىرىنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ، يەكەن دەرياسىنىڭ غەربىدىن تاكى ئاتۇشقىچە بولغان پۈتكۈل قەشقەرنى باشقۇرىدىغان، يۈسۈپچان قوماندانلىقىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئەسكەرلەرنى سوۋېت تەرەپ يىغىشتۇرىدىغان بولىدۇ. كېيىنكى ئەھۋال ھەممىگە مەلۇم .

تۆۋەندىكى ئۆزگىچە كۆركەم بايراق دەل كاۋكاز فېدىراتسىيىسىنىڭ بايرىقى بولۇپ ، يەتتە يۇلتۇز بىلەن يەتتە تال سىزىق شۇ جايلاردىكى ھازىرقى يەتتە ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى بار مىللەتلەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ . 1991 - يىلى چېچىنىيەنىڭ مۇستەقىل بولۇشىغا ئەگىشىپ ، مەزكۇر فېدېراتسىيە دۆلىتى قۇرۇش ئىستىكى كۈچەيگەن كاۋكازلىقلار چېچەنلەرگە مەدەت بېرىپ ، 1994 - يىلدىن 1997 - يىلغىچە داۋاملاشقان تۇنجى قېتىملىق چېچىن ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغان رۇسىيەنى 1997 - 12 - ماي سۆھبەت ئۈستىلىدە يۇقىرىقى كاۋكاز فېدىراتسىيىسى مۇستەقىللىقى مەسىلىسىدە يول قويۇشقا مەجبۇر قىلىدۇ . ئەمما يېلىتسىن ھۆكۈمىتى بۇ ئىشنى 2000 - يىلدىكى سايلامدىن كېيىن ئىجرا قىلىش تەكلىپى بېرىدۇ . تولىمۇ ئەپسۇس ، 1999 - يىلى ئەمەلىي ھوقۇق پۇتىننىڭ قولىغا ئۆتىدۇ . باسايېۋمۇ ئالدىراپ كېتىپ قورال كۈچى بىلەن « كاۋكاز خەلىپىلىكى » قۇرۇش ئۈچۈن داغىستانغا ھۇجۇم قوزغايدۇ . ئەسلىدىلا جەڭگىۋار بولغان داغىستان خەلقى بۇ يولسىزلىققا چىدىماي ، پۇتىن بىلەن بىر سەپتە باسايېۋغا قارشى ئۇرۇش قىلىدۇ . ئەڭ يامان بولغىنى باسايېۋنىڭ ئەتراپىدىكى خەتتاپ قاتارلىق ئەرەب قوراللىق كۈچلىرى ھەم دىنىي بىلىمى ھەم ھەربىي ھۆرمىتى جەھەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەپ ، ھەر خىل دىندىكى شىمالىي كاۋكاز خەلقىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق ھەرىكىتنى دىنىي غازاتقا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ . شۇنىڭ بىلەن غەرپ ئەللىرى چېچىنلەرنى قوللاشنى توختىتىدۇ . ئامېرىكىمۇ پۇتىننىڭ قىرغىنچىلىقلىرىغا سۈكۈت قىلىدۇ . ئىسلام دىندىن باشقا دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئوسسېتىيەلىكلەر، ئابغازىيە ۋە ئادېگالار ۋە قالماقلارمۇ ئۇلارنى قوللىمايدۇ . تېخىمۇ يامان بولغىنى 2001 - يىلدىكى 11 - سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىنلا غەرپ ئەللىرىدە
« ئىسلام تېررورلۇقى » دېگەن قالپاق ئىجاد قىلىنىپ، خىتاي بىلەن رۇسىيەگە ئۆزىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن كاۋكازلارنى يوقىتىش ئۈچۈن تارىختىكى ئالتۇن پۇرسەت يارىتىپ بېرىلىدۇ . نەتىجىدە بۇ ئىككى دۆلەت ھازىر غەرپنىڭ ئەڭ چوڭ باش ئاغرىقىغا ئايلىنىدۇ . ئۇيغۇرلارنىڭ مۇقەددەس مىللىي مۇستەقىللىقىنى تۇيۇق يولغا باشلاپ قويغان دىنىي ئاقساقاللار ئۆزلىرى يات ئەللەردە ئاسانلا ئۇجۇقتۇرۇلۇپ، ياكى ئۇپراپ - سىڭىشىپ جەننەتكە بالدۇر كېتىۋالىدۇ . ئەمما ئۇلارنىڭ يۈز يىلدىن بۇيانقى سىياسىي خاتالىقى تۈپەيلىدىن ساددا خەلقىمىز تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن قورقۇنچلۇق خورلۇقلارغا ئۇچراپ كېلىۋاتىدۇ . شىمالىي كاۋكاز خەلقىمۇ ئەرەب ئاشقۇن قوراللىق كۈچلىرى ۋە باسايېۋ كۈچلىرىنىڭ ئىستراتېگىيىلىك سىياسىي خاتالىقلىرى تۈپەيلى پۇتىننىڭ ئېغىر دەرىجىدە ئۆچ ئېلىشىغا ئۇچرايدۇ . ئەمما چېچىنلەردىن باشقىلار ھەر ھالدا ئازراق زىيانغا ئۇچرايدۇ. پۇتىنمۇ 1997 - يىلى 12 - مايدىكى لايىھەنى رەت قىلىپ ، بىر پۈتۈن شىمالىي كاۋكاز فېدىراتىسيىسىنى يەتتە مۇستەقىل مىللىي ئاپتونۇم جۇمھۇرىيەتكە پارچىلاپ تاشلايدۇ . بىراق يەنىلا خاتىرجەم بولالماي ، كاۋكاز ھەربىي رايونى تەسىس قىلىپ ، شىمالىي كاۋكازدىكى ستافروپولنى مەركەز قىلىپ، ئۇلارنى ئىسكەنجىگە ئېلىپ تۇرىدۇ . ئۇندىن باشقا زېرەك پۇتىن يەنە ۋەتىنىمىز بىلەن بىۋاستە چېگرالىدىغان ئالتاي جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئالتاي ھەربىي رايونى تەسىس قىلىپ ، ھازىرچە خىتايدىن ، كەلگۈسىدە مەركىزىي ئاسىيانىڭ خوجىسىغا ئايلىنىدىغان ئۇيغۇرىستاندىن ئېھتىيات قىلىش ئۈچۈن ئالدىن تەدبىر ئالىدۇ .

سايرام ئوغلانى. 

2020 - يىلى 11 - ماي جەڭگىۋار دۈشەنبە.

بۇ يىل بۇ ۋەقەلەرگە ساق يۈز يىل توشۇپتۇ . بۇ يىل ئۇيغۇرلار ئۈچۈنمۇ ، رۇسىيە ئۈچۈنمۇ، ئامېرىكا ئۈچۈنمۇ ، خىتاي ئۈچۈنمۇ ، تۈركىيە ئۈچۈنمۇ ، قىسقىسى پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈنمۇ ھالقىلىق بىر يىل بوپقالدى . ۋەتىنىمىزدىكى كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئويغىنىش ھەرىكىتى باشلانغىلىمۇ بۇ يىل ساق يۈز يىل توشۇپتۇ . ھەر ئەسىرنىڭ 20 - يىلى تارىخقا يېزىلغۇدەك زور ئىشلىرىمىز بار ئىكەن . ئەمما 2020 - يىلى تېخىچە ئاق تۇرۇۋاتىدۇ . بۇ يىل ھالقىلىق بىر يىل . تارىخقا يېزىلىدىغان ئىشمۇ « تارىخنىڭ يۆنىلىشنى ئۆزگەرتكۈدەك ئەھمىيەتكە ئىگە ئىش بولۇشى لازىم » . ( سايرام ئوغلانى ) .

2020 - يىلى 11 - ماي.  قۇتلۇق دۈشەنبە.