2020/10/29 12:38

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


يەتتە قىزلىرىم پاجىئەسى ۋە ئۇنىڭ قىسقىچە تارىخىي ئارقا كۆرۈنىشى

يوللىغۇچى: سايرام ئوغلانى, 2020/05/18 15:21

ئالدىنقى تېما - كېيىنكى تېما

سايرام ئوغلانى




يەتتە قىزلىرىم ھەققىدە :

تۇپراق ئۈچۈن سەن ئەمەس ، جاھان ئەھلى پىدايى،

يەتتە قىزغا ئۆكسىمەس خەلقىمىزنىڭ دۇئاسى.

يەتتە قىزنىڭ شۆھرىتى ئەل ئىچىگە تارالغان ،

ئاشۇ ئۇلۇغ يەتتە قىز پىداكار بوپ يارالغان .

يەتتە دېگەن ساناقنى مىليون بارماق سانايدۇ ،

ھەر ساناقتا يەتتە قىز بارماقلاردىن مارايدۇ .

يەتتە قىزنىڭ شۆھرىتى ئۇنتۇلمايدۇ ھېچقاچان،

ھايات تېخى يەتتە قىز قەلبىمىزدە ھەر زامان .

قىسقىچە تارىخىي ئارقا كۆرۈنىشى :

مىلادى 1754 - يىلى قالماق خائىنى ئامۇرسانا قانخور مەنچىڭ ( 1644 - 1912) قوشۇنلىرىنى باشلاپ كېلىپ ، 1755 - يىلى يازدا ئەزىز ۋەتىنىمىزنىڭ شىمالىدىكى جۇڭغار خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ ، 1757 - يىلى مانجۇرلارغا ئالدىنىپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىپ ،ئىسيان كۆتۈرگەن. مەنچىڭ خانلىقى ئەشەددىي كاللا كېسەر جاۋۇخۇينى ئەۋەتىپ ، ئىلىدا بىر مىليوندىن ئوشۇق ئۇيغۇر ۋە موڭغۇلنى قىرىپ تاشلاپ، 1758 - يىلى تارىم ۋادىسىغا تاجاۋۇز قىلىپ دەككىسىنى يەپ ، 1759 - يىلى قايتا ئۈستۈن ئەسكىرىي كۈچ بىلەن يەنە تاجاۋۇز قىلىپ، قارا تاغلىق قۇمۇل ۋە تۇرپان خوجىلىرىنىڭ ھەربىي ياردىمى بىلەن ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىۋالغان.

1760 - يىلى ئېرى خان خوجىنىڭ ئىنتىقامىنى ئېلىشقا كەلگەن ئىپارخان مانجۇرلارغا ئەسىرگە چۈشۈپ قېلىپ ، خانبالىققا ئەكىتىلگەن. كېيىن ئۇنىڭ ئارزۇسى بويىچە چيەنلۇڭ ئۇچتۇرپان ئامبىلىغا جىگدە ئالۋىڭى بۇيرۇقى چۈشۈرگەن.
مانجۇرلارنىڭ جۇڭغارلاردىن بەتتەر زالىملار ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغان خەلق 1765 - يىلى 14 - فېۋرال كەچ قوزغىلىپ ، بىر كۈندىلا شۇ جايدىكى مەنچىڭ قوشۇنىنى يوقىتىپ ، ئامبال سۇچىڭ بىلەن ھاكىم ئابدۇللانى ئۆلتۈرۈپ ، ئۇچتۇرپاننى قولىغا ئالغان . ئوتتۇرا ئاسىيا خانلىرى چاقىرغان « ئىسلام ئىتتىپاقى » دەرھال قوللايدىغانلىقىنى ئېيتىشقان . بىراق مانجۇرلار قوقاق ۋە بۇخارا خانلىرىغا تەھدىت سېلىش بىلەن بىللە ئۈستۈن ئەسكىرىي كۈچ ئەۋەتىپ باستۇرغان . ئەمما نەچچە ئون قېتىم ئۇدا مەغلۇپ بولۇپ ، ئاسىيالىقلار ئالدىدىكى يېڭىلمەس نامى يەر بىلەن يەكسان بولغاچقا، چىيەنلۇڭ غەزەپلىنىپ ، ئۇچتۇرپان خەلقىنى تولۇق قىرىۋېتىش بۇيرۇقى چۈشۈرگەن. قەيسەر خەلق ئاخىرىغىچە قارشىلىق كۆرسىتىپ ، سۇ ۋە ئاشلىقتىن قىسىلغاندا ، ئاياللار ۋە بىر قىسىم چوڭلارنى 15 - ئىيۇل شەھەر سېپىلىدىن چىقىرىۋەتكەن . ئالتە ئايلىق قارشىلىقتىن كېيىن ، بىر قىسىم خائىنلار ئەسمىتۇللاھنى باغلاپ ، 14 - ئاۋغۇست مەنچىڭغا تاپشۇرۇپ بەرگەن . مانجۇر قوشۇنى شەھەردە قەتلىئام قىلىپ ، ئۇيغۇر نەسلىنى قۇرۇتۇپ تاشلىغان . ئاز ساندىكى ھايات قالغانلارنى ئىلىغا پالىغان . سىرتتىكى مۇلجار تاغلىرىنى بازا قىلغان ئايالى ئانارگۈل باشقا ئالتە سەپدىشىدىن تەركىپ تاپقان پارتىزانلىق ئەترىتى تەشكىللەپ، مانجۇر قوشۇنلىرىغا توختىماي زەربە بەرگەن . مانجۇرلار شەھەردىن چىقىشقا جۈرئەت قىلالماي، ئۆزىنى مۇداپىئە قىلغان . كېيىنچە ئۇلارنىڭ ئاياللار ئىكەنلىكىنى بىلىپ ، ئاستا - ئاستا شەھەردىن چىقىپ ، مۇلجار تاغلىرىنى مۇھاسىرىگە ئالغان.
ئەمما چاتقاللىقلار بىلەن قاپلانغان تاغلاردا زادى قانچىلىك كىشى بارلىقىنى مۆلچەرلەپ بولالماي، توختىماي توپ - زەمبىرەكلەر بىلەن ھۇجۇم قىلىپ ، ئۇلارنى ئاچلىقتىن ۋە سوغۇقتىن ئۆلتۈرمەكچى بولغان . 10 - ئاي كىرىشى بىلەنلا سوغۇق چۈشۈپ ، تاغلاردىكى دەل - دەرەخلەر غازاڭ تاشلىغاندىن كېيىنلا ئاندىن توخۇ يۈرەك مەنچىڭ چېرىكلىرى شۇنچە ئاتقان زەمبىرەكلەردە ساق قالغانلارنىڭ ھەمدە، ئەسلىدە ئۆزلىرىگە قارشى ئۈچ ئايدىن بېرى ھۇجۇم قىلىۋاتقانلارنىڭ كۆپ ئادەمدىن تەركىپ تاپقان مۇنتىزىم قوشۇن بولماستىن بەلكى ، ئاددىي يەتتە ئۇيغۇر قىزى ئىكەنلىكىدىن خەۋەر تېپىپ ، تاغنى قاتمۇ - قات قورشاپ ، ھەر تەرەپتىن قورشاۋنى تارايتىپ تاغ چوققىسىغا قاراپ ئىلگىرىلىگەن . يەتتە قىز ئوقلىرى تۈگەپ كەتكەندە تاغ ئۈستىدىكى قورامتاشلارنى دومىلىتىپ ، دۈشمەننىڭ بېشىنى مىجىۋەتكەچ ، تاغ چوققىسىغا قاراپ چېكىنگەن. زور چىقىم تارتقان نامەردت مەنچىڭ چېرىكلىرى توپقا تۇتۇشنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن.
قىزلار چېكىنگەچ ، يارىدار بولغان ھەشىرىلىرىنىڭ روھىنى كۆتۈرۈپ تۇرغان . ئاقىۋەت ، ئۇلار تاغ چوققىسىغا چىقىپ ، ھەر تەرەپتىن يېقىنلاپ كېلىۋاتقان دۈشمەن ۋە چوڭقۇر ھاڭنىڭ ئارىسىدا قالغان . ئاخىرى ئۇلار قارار قىلغان.
1765 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر ، 18 - ئەسىر تارىخىمىزنىڭ ئۆچمەس ئابىدىلىرى ۋە تىز پۈكمەس ھۆر قىزلىرى بىز بىلەن خوشلاشقان.

بۇ پەيتلەرنى دوكتۇر شۇنداق سۈپەتلەيدۇ :

ﺋﻪﻟﯟﯨﺪﺍ ﺋﺎﻧﺎ ﯞﻩﺗﻪﻥ، ﺋﻪﻟﯟﯨﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻢ ﺩﯨﮕﻪﻥ 7 ﺧﯩﻞ ﻧﺎﺯﯗﻙ ﺋﺎﯞﺍﺯ ﺗﺎﻍ ﭼﻮﻗﻘﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﺎﯕﺮﺍﭖ، ﻛﯚﻛﻜﻪ ﻛۈﺗۈﺭۈﻟۈﭖ، ﺋﻪﺭﺷﯩﻨﻰ ﺗىترەتتى ، ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺋﺎﺳﺘﺎ ﺗﯚﯞﻩﻧﻠﻪﭖ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺋﺎﻧﺎ ﺗﯘﭘﺮﺍﻗﻨﯩﯔ ﻳﯜﺯﯨﻨﻰ ﺳﯧﻠﯩﺪﻯ، ﺗﯘﭘﺮﺍﻕ ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯘﻻﺭﻏﺎ ﮔﯘﯞﺍ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﯞەدە ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﯕﻼ 7 ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﻧﺎﺯﯗﻙ ﺑﻪﺩﯨﻨﻰ ﮪﺎﯕﻐﺎ ﺷﯘڭغۇدى. ﺋﺎﻧﺎ ﺗﯘﭘﺮﺍﻕ ﺑﯩﺮ ﺳﯩﻠﻜﯩﻨﯩﭗ 7 ﻗﯩﺰﯨﻨﯩﯔ ﻣﯘﺑﺎﺭەك ﭘﺎﻙ ﺑﻪﺩﯨﻨﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﺎﻧﯩﻠﯩﻖ ﺑﺎﻏﺮﯨﻐﺎ ﺑﺎﺳﺘﻰ.
ﭘﻪﺭﯨﺰﺍﺕ 7 ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﻗﻪھرﯨﻤﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﯘ ﺭﻭﮪﻰ ﻛﯚﻛﻜﻪ ﻛﯚﺗۈﺭﯨﻠﺪﻯ، ﻛﯚﻛﺘﯩﻜﻰ ﺑﯘﻟﯘﺗﻼﺭﻏﺎ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ، ﻳﺎﻣﻐﯘﺭ ﺩﺍﻧﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼنغان ﺋﯩﺪﻯ، ﮪﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻣﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺳﯚﺯ، ﺑﯩﺮ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ، ﺑﯩﺮ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﻪ، ﺑﯩﺮ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﺎ ﺑﯘﮔۈنگە  ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ ﭘﺎﻛﻠﯩﺪﻯ ، ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ ﻛﯚﻛﻪﺭﺗﻰ.
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺑﺎﮪﺎﺩﯨﺮ 7 ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﯩﺰﻯ.
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺋﺎﺩﺍﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﻳۈﺯﯨﻨﻰ ﻗﺎﺭﺍڭغۇﻟﯘﻗﺘﯩﻦ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻗﻘﺎ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺯﯗﻟﯘﻣﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﯜﺭەش  ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﯩﺰﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺭﻭﮪﻰ!.
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻛﯚﺯﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻣﯘﺩﻟﯩﺮﯨﻨﻰ، ﺋﺎﺭﺯﯗ-ﺋﺎﺭﻣﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﯘﻟﯘﭖ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ ﺯﺍﻟﯩﻤﻼﺭﻏﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﯜﺭﻩﺷﺘﻪ ﺋﯚﺯ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﯩﺰﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺭﻭﮪﻰ!
ﺑﯘ ﻗﻪھﺮﯨﻤﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺶ-ﺋﯩﺰﻟﯩﺮﻯ ، ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﻠﯩﺮﻯ ﻣﯩﯖﻠﯩﻐﺎﻥ قەھرىمان ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻮﻏﯘﻝ ﻗﯩﺰﻻﺭﻧﯩﯔ ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ .
ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﮪﺎﻳﺎﺗﻨﯩﯔ ﺋﻪﻳﻨﯩﻜﻰ، ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺋﻪﯞﻻﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻯ.
ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﯩﻜﻰ قەھرىمانلارﻧﯩﯔ ﺋﯩﺶ-ﺋﯩﺰﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﻪﭖ ﺗﯘﺭﯗﺵ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺗﻜﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﻳﺪﯗ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻨﻰ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﮔﻪ ﺑﺎﺷﻼﭖ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻨﯩﯔ ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ ﭘﺎﻛﻼﻳﺪﯗ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ ﺭﻭﮪﯩﻨﯩﯔ ﻛﯩﺮﻟﯩﺸﯩﭗ كېتىشتىن ساقلايدۇ .

قوشۇمچە ئۇلىنىشلار :

يەتتە قىزلىرىم ھەققىدە ئېسىل بىر ئەدەبىي ئەسەر :

https://www.akademiye.org/ug/?p=6334

« ئۇنتۇلماس يەتتە قىزلىرىم روھى » :

https://www.akademiye.org/ug/?p=156347

خۇلاسە، ئۈلگە ۋە ئىبرەت ئېلىش ، شۇنداقلا كېلەچەكتە ھېساپ ئېلىش ھەر بىر ۋىجدانى ئۆلمىگەن ئۇيغۇر نەسلىنىڭ قەرزى بوپقالدى.

سايرام ئوغلانى

2019 - يىلى 17 - ئۆكتەبىر  ( مىلادىيە )
1441 - ماھى سەپەر 19 - كۈنى  ( ھىجىرىيە)

ماتەملىك پەيشەنبە