2020/10/27 05:44

بىلدۈرگۈ:

ۋەتەندىكى تور بېكەتلەردىن ماتېرياللارنى ئەينەن يۆتكەۋاتىمىز، ئاتالغۇلار بىزگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. يوقىلىش ئالدىدا تۇرغان ھۆججەت، يازمىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، سىزمۇ ماقالە-ئەسەر يوللاڭ.


ئۇيغۇرلار موڭغۇلىيە ۋە ئالتايدا قارا بالغاسۇن قاتارلىق قەلئە - شەھەرلەرنى قۇرغان

يوللىغۇچى: سايرام ئوغلانى, 2020/09/15 08:48

ئالدىنقى تېما - كېيىنكى تېما

سايرام ئوغلانى

ئۇيغۇرلار موڭغۇل ئىگىزلىكىدىمۇ شەھەرلەرنى قۇرغان

بۇ ماقالا ئامرىكىدا چىقىدىغان ئىلىم -پەن(Science ) ئىلمى ژورنىلى 4-ئاينىڭ 21-كۈنىدىكى سانىنىڭ «يىڭى فوكۇس»(NEWS FOCUS) سەھىپىسىدە خەۋەر تەرىقىسىدە بىرىلگەن.تەتقىقات نەتىجىسى بۇ يىل ئېچىلغان ئامرىكا ئارخىئولۇگىيە جەميىتىنىڭ 76-قېتىملىق يىللىق يىغىلىشىدا جامائەتكە سۇنۇلغان. ماقالا شۇ پېتى تەرجىمە قىلىندى.
بۇ يىل ئېچىلغان ئامرىكا ئارخىئولۇگىيە جەميىتىنىڭ يىللىق يىغىلىشىدا مەركىزى موڭغۇلىيەنىڭ ئورخۇن جىلغىسى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئورۇنلاردا كەڭ كۆلەمدە ئولتۇراقلاشقان ئورۇنلار بايقالغانلىغى ۋە ۋاقىت جەھەتتىن بۇ ئولتۇراق رايۇنلارنىڭ مىلادى 8-9-ئەسىر ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر ئىمپيرىيسى (Uigher empire) دەۋرىگە توغرا كىلىدىغانلىغى ئىلان قىلىنغان بولۇپ، بۇندىن بۇرۇن بۇ يىراق رايۇنلاردا كەڭ كۆلەمدە ئولتۇراقلىشىش بولغانلىغى مەلۇم ئەمەس ئىدى.
موڭغۇل ئىمپرىيسى دۇنيا تارىخىدا ئۆتكەن ئەڭ باي ۋە چوڭ بولغان ئىمپرىيەلەرنىڭ بىرى بولۇپ ئۇنىڭ تىرىتورىيەسى موڭغۇلىيەنىڭ يايلاقلىرىنى مەركەز قىلىپ ۋېيتنامدىن ۋىنگىرىيەگىچە سوزۇلغان. چىڭگىزخان ھەتتا غەربى ياۋرۇپاغىمۇ تەھدىت سالغان ئىدى. شۇڭلاشقا بۇرۇن موڭغۇل پايتەختى قاراقۇرۇم (Karakorum) نى قىزىپ چىققان بون ئۇنۋېرسىتى (University of Bonn ) ئارخىلوگى جەن بېممان (Jan Bemmann) يىقىندا يىراق ئورخۇن جىلغىسىدا چوڭ كۆلەمدىكى قەدىمقى ئولتۇراقلىشىشنى بايقىغاندا ئۇ ئولتۇراقلىششىنى 13-ئەسىردىكى موڭغۇلىيەنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىگە توغرا كىلىدۇ دەپ پەرەز قىلغان. لېكىن ئۇنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرغىنى، ئۇ بۇ غايەت زور ئولتۇراق رايون ۋە ئەتراپىدىكى جايلارنىڭ ۋاقىت جەھەتتىن بۇرۇن بۇ جايدا كەڭ كۆلەمدە ئولتۇراقلاشقانلىغى مەلۇم بولمىغان مىلادى 8-،9-ئەسىر ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر ئىمپيرىيسى دەۋرىگە توغرا كىلىدىغانلىغىنى بايقىغان. «بىز ئەسلى نۇرغۇنلىغان موڭغۇل توپا دۆۋىلىرىنى بايقايمىز دەپ ئويلىغان ئىدۇق، لېكىن پۈتۈنلەي خاتالىشىپتىمىز» دەيدۇ ئارخىلوگ جەن بېممان يىغىندىكى دوكلاتىنى ئاخىرلاشتۇرغاندا.

رادار نوقتىسىدىن بەك يىراقلىغى ۋە يەر يۈزى شەكلىنىڭ كەمتۈكلىگى تۈپەيلىدىن بۇ چاققىچە موڭغۇلىيەنىڭ نۇرغۇنلىغان يەرلىرى رادارنىڭ تەكشۇرۇشىدىن چۈشۈپ قالاتتى. لېكىن ئارخىلوگ جەن بېممان ۋە يىڭى بىر ئەۋلاد تەكشۈرگۈچىلەر يىراق، ئادەملەر ئاز ئولتۇراقلاشقان رايۇنلارنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن يىڭى ئىلغار تېخنىكا ئىشلەتكەن. بۇ گېرمان قىدىرىپ تەكشۈرۈش ئۈمىكى بىر سەككىز قانات (octocopter) ، يەنى ئىچى نۇرغۇنلىغان ئەسۋاپلارغا لىق تولغان كىچىك تىپتىكى تىك ئۇچارنى قويۇپ بىرىپ ئۇ ئارقىلىپ يەر يۈزىنىڭ رەقەملىك مودىلىنى قۇرغان. تۈۋەندە بولسا دەرىجىدىن تاشقىرى ئۆتكۈزگۈچلۈك كۇۋانتۇم كاشىلا ئەسۋابى (superconducting quantum interference devices) ئارقىلىق يەر يۈزىنىڭ، تىز، يۇقىرى ئىنىقلىقتىكى ماگىنىت مەيدانىغا رەسىمىگە ئىرىشكەن. بۇ ئىرىشكەن مەلۇماتلار بولسا يەر يۈزىنىڭ ئاستىدىكى قۇرۇلمىنىڭ تەپسىلى خەرىتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ، چۇنكى چىڭ مۇستەھكەم قۇرۇلمىلار ئاەتتىكى تۇپراققا نىسبەتەن مانا مەن دەپلا كۈرۈنۇپ تۇرىدۇ. «مۇڭغۇللار بىزنى مازاق قىلىپ كۈلۈشۈپ كەتتى»، دەيدۇ جەن بېممان ، « ئۇلار بۇ يەردە ھىچنىمە يوق دىيىشىتى».
لېكىن ئىشلەتكەن يۇقىرى تېخنىكا ئەسۋاپلىرى شۇنى كۆرسەتتىكى، بۇ يەرگە تىك-تۆت بولۇڭ شەكلىدە تامدا قورشالغان، يەر مەيدانى 30 كۇۋادىرەت كىلومىتېر دائىرىسىدا بولغان ئولتۇراق رايۇن جايلاشقان بولۇپ ئىسمى قارابالغاش( Kharbalgas)، بۇ ئورۇننىڭ يەر مەيدانى موڭغول پايتەختى قاراقۇرۇمدىن 10 ھەسسە چوڭ. ئۇنىڭ ئەتراپىدا يەنە نۇرغۇنلىغان توخۇمىسمان تاملار بولۇپ بۇ بەلكىم ئات-ئۇلاق قوتىنى بولىشى مۇمكىن. بۇ ئورۇننىڭ ئىنىق ۋاقىت دەۋرىنى يەنىمۇ ئىلگىرلەپ تەكشۈرۈشكە توغرا كىلىدۇ، لېكىن بەزى قىزىپ چىقىلغان چىنە ۋە باشقا ئاسارە ئەتىقىلەر بۇ ئولتۇراق رايۇننىڭ ئۇيغۇر ئىمپيرېيسى ( Uigher empire)دەۋرىگە توغرا كىلىدىغانلىغىنى كۆرسەتتى. ئۇيغۇرلار تۈركى خەلىقلەر بولۇپ ئۇلار شۇ دەۋىردە موڭغۇلىيەنى كونتىرول قىلغان ۋە خىتايغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتكەن. ئۇلارنىڭ يېزىقى، تىلى ۋە مەدىنىيتى كىيىنكى دەۋىردىكى موڭغۇللارغا كۆچلۈك تەسىر كۆرسەتكەن. لېكىن ھىچكىم ئۇلارنى بۇ رايۇندا شەھەرلەرنى قۇرغان دەپ ئويلاپ باقمىغان.
باشقا تەكشۈرۈشلەر يەنە شۇ جىلغىدا نۇرغۇنلىغان ئولتۇراق رايۇن نوقتىلىرىنى كۆرسەتتى. «بۇ ھەقىقەتەنمۇ ئادەمنىڭ ئىشەنگۈسى كەلمەيدىغان يىڭى ئۇچۇر ئىكەن » دەيدۇ ئۇيغۇر ئېمپىرييسى دەۋرى تارىخى مۇتەخەسسىسى، ۋاشىڭتوندىكى سىمىسونىيان ئىنستىتوتى تەبىئەت تارىخى دۆلەتلىك مۇزىيى (the Smithsonian Institution National Museum of Natural History in Washington, D.C) دىن ئارخىلوگ دەن روجىرز ( Dan Rogers) «موڭغۇللارغا ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، ئۇيغۇرلار ئوخشىمىغان سىتىراتىگىيە بىلەن موڭغۇلىيەدىكى ئەڭ چوڭ شەھەرلەرنى قورۇپ چىقىپتىكەن. موڭغۇللار يايلاق تۇرمۇشىنىڭ تەلىۋى بىلەن شەھەرلەردىن يىراق ياشايدۇ». موڭغۇلىيەدە جىق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان، كالىفورنىيەنىڭ پالو ئالتودىكى ستانفورد ئۇنۋېرسىتىنىڭ ئارخلوگى جۇشۇۋا رايت ( Joshua Wright) يەنە بۇ يىڭى بايقاشلار يىراق يايلاقلاردا يۇقىرى پەن-تېخنىكا ئەسۋاپلىرىنى ئىشلىتىشىنىڭ قىممىتنى بىلدۈردى دىدى.
جەن بېممان يەنە بون ئۇنۋېرسىتىدىن Hans-Georg Hüttel ۋە ئۆزىنىڭ موڭغۇل كەسىپدىشى Ulambayar Erdeneba قاتارلىقلارنىڭ يەنە بۇ شەھەرنىڭ پىلان قىلىنىشى ۋە بىنالىرىنىڭ رولى توغرىلىق تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلارنى تېپىش ئۈچۈن بۇ شەھەرنى قىزىۋاتقانلىغىنى بىلدۈردى.

2020 - يىلى 15 - سېنتەبىر. 

مەنبە : ئۇيغۇر  ئاكادېمىيىسى تور بېتى - تارىختىن تامچە سەھىپىسى.

قوشۇمچە ئەسلەتمە :

ئۇيغۇر تارىخىدىكى مەزكۇر لاي قەلئەنىڭ تارىخى قايتا يېزىلىدىغان بولدى : ( ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ توغرا بايقاش)

ھازىرغىچە يېزىلىپ كەلگەن ئىلمىي ئەسەرلەرلەر ياكى تارىخىي ئەسلەتمىلەردە بۇ قەلئەنىڭ مىلادى 757 - يىلى ئۇيغۇر قاغانى مويۇنچۇر ( بايانچۇر ) قاغان يېڭىدىن توقاللىققا ئالغان نىڭگو مەلىكە ( تاڭ شۇەنزۇڭنىڭ قىزى ، تاڭ سۇزۇڭنىڭ سىڭلىسى ) ئۈچۈن ھازىرقى ئورۇندا ئىنشا قىلغان يازلىق ھەرەم ئوردىسى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلۈپ كەلگەن ئىدى . مانا ئەمدى كاربون 14 تېخنىكىسى ئارقىلىق 777 - يىلى ئىنشا قىلىنغانلىقى ئېنىق بوپتۇ . بۇنداق بولغاندا مەزكۇر ئۇيغۇر قەلئەسى ( پورباجىن ) بايانچۇر قاغاننىڭ ئوغلى بۆكۈ قاغان دەۋرىدە سېلىنغان بولىدۇ . 756 - يىلى سانغۇن ئۆڭلۈك  تاڭ سۇلالىسىنى مۇنقەرز قىلاي دېگەندە ، تاڭ شۇەنزۇڭ سىچۇەنگە قېچىپ كېتىپ ، تەختنى ئوغلى تاڭ سۇزۇڭغا تاشلاپ بەرگەن . تاڭ سۇزۇڭ ھەربىي قوماندان گوزىيىنى قارابالغاسۇنغا ئەۋەتىپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ بۆرە باشلىق ھەربىي بايرىقىغا توققۇز تازىم قىلىپ ، قاغان بايانچۇردىن ئۆزىنى يۆلەپ تەختكە چىقىرىش ۋە ئۆڭلۈككە قارشى ھەربىي ياردەم تەلەپ قىلغان . شۇ قاتاردا تاڭ سۇزۇڭنىڭ سىڭلىسى نىڭگو مەلىكىنى قاغانغا تارتۇق قىلغان . قاغان 757 - يىلى ئوغلى بۆگۈ تېكىننى ئەۋەتىپ ، ئۆڭلۈكنى يوقىتىپ ، چاڭئەن بىلەن لوياڭنى ئىشغال قىلىپلا ، تاڭ سۇزۇڭنى تەختكە چىقىرىپ تاڭ سۇلالىسىنى ساقلاپ قالغان. شۇندىن كېيىن تاكى 825  - يىلغىچە تاڭ سۇلالىسى 55 يىلدەك ئۇيغۇر قاغانلىقىغا قارام سۇلالە بوپقالغان . بايانچۇر قاغان 759 - يىلى ۋاپات بولۇپ ، ئىقتىدارلىق ئوغلى بۆگۈ ( بۇقا ) تېكىن قاغان بولغان . ئۇ ھاياتىدا ئىككى ياكى ئۈچ نەپەر تاڭ مەلىكىسى بىلەن ئۆيلەنگەن . بۇلاردىن بىرى 762 - يىلى بۆگۈ قاغان ئۆڭلۈكنىڭ شېرىكى سۆيگۈننى يوقاتقاندىن كېيىن ، تاڭ سۇلالىسىدا 764 - يىلى ئىسيان كۆتۈرۈپ ، تاڭنى ئاغدۇرۋېتەي دەپقالغان ئۇيغۇر سەركەردە بۇقا قېيىننىڭ قىزى بولۇپ ، بۇقا قېيىن بۆگۈ قاغاننىڭ قوللىشىدا تاڭ سۇلالىسىنى تۈپتىن يوقاتماقچى بولۇپ قوشۇن تارتىپ ، يول ئۈستىدە 766 - يىلى ئاغرىپ قازا قىلغان . تاڭ سۇزۇڭ دەرھال قاغاننى رازى قىلىش ئۈچۈن ، ئۇنىڭ قىزىنى مەلىكە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ ، چوڭدې مەلىكە دەپ ئاتاپ قاغانغا ياتلىق قىلغان . كېيىنكى 14 يىلدا قاغانغا يەنە مەلىكە ياتلىق قىلغان . دېمەك ، 777 - يىلى ياسالغان پورباجىن قەلئەسى بەلكىم بۆگۈ قاغان ئالغان چوڭدې مەلىكە ( ئۇيغۇر سەركەردە بۇقا قېيىننىڭ قىزى ) ، ياكى شاۋنىڭگو مەلىكە ئۈچۈن سالدۇرغان ھەرەمخانا بولۇشى مۇمكىن .

نېمىشقا بۇنداق يىراق ۋە سوغۇق جايدا ھەرەمخانا سېلىنىدۇ دەپ سورالسا ، ئۇيغۇر قاغانلىقىدا 70 يىلغا سوزۇلغان قۇرغاقچىلىق ئاپىتى سەۋەبىدىن موڭغۇل دالاسى يازدا تۇرپاندەك قىزىپ كەتكەچكە ، ئۇنىڭ ئۈستىگە تاڭ مەلىكىلىرى بۇ يەرنىڭ تىنجىق ۋە قۇرغاق ھاۋاسىغا كۆنەلمىگەچكە ، شۇڭا سالقىن سىبىرىيەگە ھەرەمخانا سېلىنغان بولۇشى مۇمكىن . ئۇندىن باشقا يېنسەي قىرغىزلىرى ۋە تۇۋا ئۇيغۇرلىرى 758 - يىلى بايانچۇر قاغان تەرىپىدىن بىۋاستە بويسۇندۇرۇلغان . بايانچۇر قاغان 759 - يىلى ۋاپات بولغان . شۇڭا ئۇنىڭ بۇ ئارىدا پورباجىننى ئىنشا قىلىشى ئىمكانسىز . شۇڭا 777 - يىلى ئىنشا قىلىنغان بولۇشى ھەم توغرا ھەم تارىخىي تەرتىپكە ئۇيغۇن بوپتۇ .

ئەمدى ئالىملارنىڭ بۇ قەلئەنىڭ نېمىشقا ئىشلىتىلمىگەنلىكى ھەققىدىكى سوئاللىرىغا يەنىلا ئۇيغۇر تارىخى جاۋاپ بېرىشى مۇمكىن .
ھەممىگە مەلۇمكى ، 777 - يىلى ، يەنى بۇ قەلئە ئەمدىلا پۈتكەن چاغدا تىبەت خانلىقى ئۇيغۇر قاغانلىقىغا قاراشلىق جۇڭغارىيەگە ھۇجۇم قىلغان . بۇ ئۇرۇش تاكى 789 - يىلغىچە سوزۇلۇپ كەتكەن . بۇنىڭ سەۋەبى بۆگۈ قاغاننىڭ 762 - يىلدىكى دۆلەت بويىچە مانى دىنىغا كۆچكەنلىكىگە ئۆچمەنلىك قىلىدىغان شامانلار بىلەن ، 764 - يىلدىكى بۇقا قېيىن توپىلىڭىغا ۋە قاغاننىڭ تاڭ سۇلالىسىغا ئۇدا ھۇجۇم قىلىشىغا قارشى ھەربىي گۇرۇھنىڭ بىرلەشمە سۇيقەستىدە بۆگۈ قاغان 780 - يىلى تاغىسى باغا تارقان تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن . شۇندىن باشلاپ ، ئىچكى جەھەتتىكى بۆلۈنۈش، تاشقى جەھەتتىكى خورىتىش ئۇرۇشلىرى ئۇيغۇر قاغانلىقىنى تەدرىجىي ئاجىزلاشتۇرغان. 12 يىللىق ئۇيغۇر - تىبەت ئۇرۇشلىرىنى پۇرسەت بىلگەن قارلۇقلار چۇ ۋە تالاس ۋادىلىرىدا 786 - يىلى قارلۇق خانلىقىنى قۇرۇۋالغان . گەرچە ئۇيغۇر قاغانلىقى 823 - يىلى غەرپكە يۈرۈش قىلىپ ، ئىسسىقكۆل بويىدا مۇنتىزىم قوشۇن تۇرغۇزۇپ ، چۇ ۋە تالاس ۋادىسىدىكى قارلۇق خانلىقىنى قايتا بېقىندرۇپ ، ئۇلارنىڭ قەبىلە ئاقساقىلىغا « يابغۇ » ئۇنۋانىنى بەرگەن بولسىمۇ ، بىراق 825 - يىلدىن باشلانغان ياغلاقار ۋە ئادېز ئۇرۇقىنىڭ قاغانلىق تالىشىش كۈرەشلىرى قاغانلىقنى چاك - چېكىدىن بۆلۈپ تاشلىغان . شۇڭلاشقا مەزكۇر قەلئەنىڭ شۇ پېتى ئىشلىتىلمەي تۇرۇپ قالغانلىقى دەل 777 - يىلدىن باشلانغان ئۇرۇشلار ، 790 - يىلدىن باشلانغان داۋالغۇشلار ، 825 - يىلدىن باشلانغان يىمىرىلىشلەر سەۋەبىدىن بولۇشى مۇمكىن . چۈنكى يازلىق ئارامگاھ ياكى ئاسايىش زامانلار ئۈچۈن سېلىنغان بۇ قۇرۇلۇش پۈتۈشى بىلەنلا قاغانلىقنىڭ ئارامى بۇزۇلۇپ ، مەزكۇر جاي شۇ پېتى چۆلدەرەپ قالغان بولۇش ئېھتىمالى كۈچلۈك .

ئۇيغۇر تارىخىدىكى زور ئىشلار خاتىرىسى

ئۆڭلۈك - سۆيگۈن ۋە بۇقا قېيىن توپىلىڭى ھەققىدە

ئۇيغۇر يىلنامىسى

ئىزاھات :

1 . قۇتلۇق كۆل بىلگە قاغان ( 742 - 747 ) توققۇز ئوغۇز -- ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى.

2 . باھادىر بايانچۇر قاغان ( 747 - 759 ) . قۇتلۇق كۆل بىلگە قاغاننىڭ ئوغلى .

3 . بۆكە ( بۇقا ) قاغان ( 759 - 780 ) . بايانچۇر قاغاننىڭ ئوغلى .

2020 - يىلى 9 - ئىيۇن. چارشەنبە.

قوشۇمچە : يۇقىرىقى بايقاش ھەققىدە :

رادىئاكتىپ كاربون تېخنىكىسى : ئۇيغۇرلار قەلئەسىنىڭ سېلىنغان ۋاقتى 777-يىلغىچە

گوللاندىيەنىڭ خىرونىڭىن ئۇنىۋىرسىتى (University of Groningen) دىكى ئالىملار بىلەن رۇسىيەلىك ئالىملار بىرلىكتە، رادىيوئاكتىپلىق كاربون تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ  جەنۇبىي سىبىرىيەگە جايلاشقان ئۇيغۇر قەلئەسى (Uyghur complex) نىڭ مىلادىيە 777 - يىلى سىلىنغانلىقىنى ئىنىقلاپ چىققان. ئەمما ئالىملار ھازىرغا قەدەر بۇ قەلئەنىڭ نىمە مەخسەتتە سېلىنغانلىقىنى بىلەلمىگەن. بۇ بايقاش ۋە خۇلاسە 8 - ئىيۇن دۆلەتلىك پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئەسەرلەر ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان .

ئەسەردە مۇنۇلار دېيىلگەن : « روسىيە فېدېراتسىيەسى ۋە موڭغۇلىيە چېگرىسىدىكى پور-باجىن بىناسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 215 * 162 مېتىر ، سىرتقى تاملىرى 12 مېتىر.  تاملارنىڭ ھەممىسى ياغاچتىن ياسالغان (پور-باجىن «لاي قەلئە » دەپ تەرجىمە قىلىنغان) ياغاچتىن ياسالغان.  بۇ ساراينى 8-ئەسىرنىڭ مەلۇم ۋاقىتلىرىدا كۆچمەن ئۇيغۇرلار ئىجاد قىلغان.  ئەمما ئارخېئولوگلار بۇ مۇرەككەپ قەلئەنىڭ  مەقسىتى ۋە نېمە ئۈچۈن ئەزەلدىن ئىشلىتىلمىگەنلىكىنى بىلمەيدۇ.

بۇ خىل ئۇسۇل پور-باجىن بىناسىنىڭ ئۇلىدىن ئېلىنغان نۇرنى تەھلىل قىلىشقا ئىشلىتىلگەن.  ئۇلار ئىشلەتكەن ئەۋرىشكىنىڭ 45 ھالقىسى بار ، كەينىدىن پوستى بار.  ئۆلچەشتە كۆرسىتىلىشچە ، 775-يىلغا تۇتىشىدىغان تاياق 43-ئۈزۈكتە بار.  «شۇڭا ، بىز دەرەخنىڭ 777-يىلى كېسىلگەنلىكىنى بىلەتتۇق. دەرەخ ھالقىسى مۇتەخەسسىسى ۋە قوشۇمچە يازغۇچى پېترا دوۋې ئاخىرقى ، قىسمەن ئۈزۈكنىڭ ئەتىيازدا بارلىققا كەلگەنلىكىنى بەلگىلىدى».  سىبىرىيەنىڭ جەنۇبىدا ياز بىلەن قىشلىق ياغاچ ئوتتۇرىسىدا روشەن پەرق بار.

 روسىيە ئارخېئولوگلىرى ئىلگىرى بۇ مۇرەككەپ قۇرۇلۇشنىڭ ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ، تەخمىنەن ئىككى يىل ئىچىدە تاماملانغانلىقىنى خەۋەر قىلغان.  پور-باجىن كۆلدىكى بىر ئارالغا جايلاشقان بولۇپ ، دەرەخلەرنىڭ ئەتراپتىن كەلگەنلىكى ئېنىقلانغان.  «بىز ئۇلارنىڭ بۇ بىنانىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن كېسىۋېتىلگەنلىكىگە خېلى ئىشىنىمىز ، شۇڭا قەلئە قۇرۇلۇشى 777 ئەتراپىدا يۈز بەرگەن بولۇشى مۇمكىن».

 ئىلگىرى ، بۇ تور بېكەتتە ، مەزكۇر قەلئەنىڭ  750-يىلى سېلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن  بولۇپ ، «سېلېنگا تېشى» دەپ ئاتىلىدىغان ئابىدىگە تۈرك - رۇنك يېزىقى يېزىلىپ ، چوڭ بىنانىڭ قۇرۇلۇشى تەسۋىرلەنگەن.  750-يىلى بايانچۇر قاغان ئۇيغۇرلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى.  ئۇ بىر خىتاي ( تاڭ )  مەلىكىسى بىلەن توي قىلغان بولۇپ ، بۇ نېمە ئۈچۈن پور-باجىن بىناسىدا بەزى خىتاي تەسىرلىرىنىڭ تېپىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ.  «قانداقلا بولمىسۇن ، ئىلگىرىكى رادىئو كاربون بىلەن ئۇچرىشىش سىناقلىرى ئاللىبۇرۇن بىنالارنىڭ سەل ئىلگىرى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى».

ئەسلى ئۇلىنىشى :

https://phys.org/news/2020-06-radiocarbon-dating-pins-date-uyghur.html

سۈرەتتە :

غەربتىن پور-باجىننىڭ ھاۋا مەنزىرىسى.  بۇ قەلئەكۆلدىكى بىر ئارالغا جايلاشقان.  ئالىملار كاربون -14 قويۇقلۇقىدىكى تۇيۇقسىز تاياقنى ئاساس قىلغان ئالاھىدە كاربون -14 ئۇچرىشىش تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ قەلئەنىڭ مىلادىيە 777-يىلى سېلىنغانلىقىنى ئىسپاتلىغان .
ئاندرېي پانىن .